فهرست: بیست فیلم از بهترین فیلم‌های اقتباسی ایران و جهان

مجله میدان آزادی: فیلم‌های اقتباسی تقاطع سینما و ادبیات و از مهم‌ترین شکل‌های فیلمسازی در تاریخ سینماست. مجله میدان آزادی به همین دلیل اکران‌های هفتگی رویداد «نقد و تماشا»ی خود را در هر چهارشنبه به این شکل از سینما اختصاص داده است. در شب‌هایی که رویداد برگزار می‌شود خیلی وقت‌ها مخاطبان از میزبانان برنامه سراغ فهرستی از بهترین فیلم‌های اقتباسی ایران و جهان را می‌گیرند. به همین بهانه از صدرالدین عالی‌نژاد خواستیم تا با مشورت تحریریه و رصد نظر منتقدان جهانی، فهرست بهترین‌های سینمای اقتباسی را تدوین کند و ارزش و اهمیت هر یک را بنویسد. گفتنی‌ست بخشی از این فیلم‌ها پیش از این به همت مجله میدان آزادی در رویداد نقدوتماشا در پردیس سینمایی باغ کتاب تهران اکران و نقد و بررسی شده‌اند. در ادامه  فهرست بیست فیلم برتر اقتباسی ایران و جهان را با مقدمه، انتخاب و توضیحات صدرالدین عالی‌نژاد بخوانید. 

سینمای اقتباسی

اقتباس ادبی یکی از جذاب‌ترین گونه‌ها و شکل‌های روایت سینمایی و همچنین مهم‌ترین مسیرهای شکل‌گیری و تحول سینما بوده است. ادبیات با برخورداری از ظرفیت‌های گسترده در شخصیت‌پردازی، روایت، تخیل، اندیشه و تأمل درباره انسان و جامعه و جهان، همواره منبعی بی‌نظیر برای فیلم‌سازان فراهم کرده است؛ بااین‌حال، اقتباس موفق صرفاً به معنای انتقال داستان یک کتاب به پرده سینما نیست، بلکه مستلزم بازآفرینی جهان اثر ادبی با امکانات ویژه سینما، از جمله تصویر، حرکت، صدا، تدوین، میزانسن و بازیگری است. از همین رو، رابطه میان ادبیات و سینما رابطه‌ای یک‌سویه نیست: گاه فیلم‌ساز به روح و مضمون اثر ادبی وفادار می‌ماند و گاه با تغییر ساختار روایت، شخصیت‌ها یا زمینه تاریخی، اثری مستقل می‌آفریند که در عین فاصله گرفتن از متن مبدأ، به ظرفیت‌های پنهان آن وفادار است. بررسی سینمای اقتباسی، افزون بر آشنایی با آثار برجسته ادبی و سینمایی، امکان شناخت بهتر تفاوت‌های دو رسانه و شیوه‌های گوناگون بازنمایی تجربه انسانی را فراهم می‌کند.

شیوه و معیارهای انتخاب فیلم‌ها

انتخاب این بیست فیلم بر پایه یک رتبه‌بندی قطعی یا صرفاً میزان شهرت و موفقیت تجاری صورت نگرفته است؛ بلکه کوشش شده مجموعه‌ای متنوع از آثار شاخص سینمای ایران و جهان گردآوری شود که هر یک از جهتی در تاریخ اقتباس اهمیت دارند. اعتبار اثر ادبی مبدأ، کیفیت هنری فیلم، خلاقیت در تبدیل روایت ادبی به زبان سینما، استقلال هنری فیلم از متن اصلی، تأثیرگذاری فرهنگی و ارزش تاریخی فیلم و نیز تنوع در تولید و فرم از مهم‌ترین معیارهای انتخاب بوده‌اند. همچنین تلاش شده گونه‌های متفاوتی از اقتباس، از بازآفرینی نسبتاً وفادارانه رمان تا اقتباس آزاد، انتقال یک داستان به زمینه‌ای فرهنگی و تاریخی متفاوت و خلق مشترک یک جهان روایی در ادبیات و سینما، در این مجموعه حضور داشته باشند. در این متن، «اقتباس» را در معنای گسترده‌اش (شامل بازآفرینی آزاد، الهام بینامتنی و انتقال به بستر فرهنگی متفاوت) به کار می‌بریم؛ چراکه با تعریف کلاسیک اقتباس، بعضی فیلم‌ها مثل «روز واقعه» یا «هتل بزرگ بوداپست» در این فهرست جور درنمی‌آیند.

در بخش سینمای ایران، آثاری انتخاب شده‌اند که نمونه‌هایی مهم از مواجهه فیلم‌سازان ایرانی با ادبیات داستانی و ظرفیت‌های روایی و تمثیلی آن به شمار می‌روند. در بخش بین‌المللی نیز فیلم‌هایی از سنت‌های سینمایی متفاوت، از هالیوود و سینمای اروپا تا ژاپن و اتحاد شوروی سابق، در نظر گرفته شده‌اند. بنابراین، این فهرست را باید مجموعه‌ای از نمونه‌های برجسته و متنوع سینمای اقتباسی دانست، نه ادعایی درباره وجود یک رتبه‌بندی نهایی و مورد توافق همگان.

در این فهرست آثاری از سینمای یازده کشور جهان می‌بینید. همچنین تلاش شده از هر کارگردان یک فیلم در فهرست بیاید، به‌جز سه کارگردان که جزو برترین‌های سینمای اقتباسی جهان‌اند و از هرکدام دو فیلم در این فهرست وجود دارد: آکیرا کوروساوا (سینمای ژاپن)، فرانسیس فورد کاپولا (سینمای آمریکا) و داریوش مهرجویی (سینمای ایران). (کارگردانان دیگر این فهرست عبارت‌اند از: استنلی کوبریک، میلوش فورمن، آندری تارکوفسکی، جوئل و ایتن کوئن، پل توماس اندرسن، فیلیپ نویس، هانس هولم، دیوید فینچر، وس اندرسن، ویتوریو دسیکا، مایکل مان، پیتر جکسون، ناصر تقوایی و شهرام اسدی).

بیست فیلم برتر تاریخ سینمای اقتباسی 

پوستر فیلم سینمایی «پدرخوانده»، به کارگردانی « فرانسیس فورد کاپولا»

۱. پدرخوانده (The Godfather، ۱۹۷۲)

ژانر: جنایی، درام، حماسی، خانوادگی، مافیایی
کارگردان: فرانسیس فورد کاپولا | فیلم‌نامه‌نویسان: ماریو پوزو و فرانسیس فورد کاپولا
اقتباس از: رمان «پدرخوانده» (۱۹۶۹) نوشته ماریو پوزو
رمانی پرفروش که با ترسیم جهان مافیای ایتالیایی‌ـ‌آمریکایی، خانواده و مناسبات قدرت، ظرفیت‌های گسترده‌ای برای بازنمایی سینمایی فراهم کرد. فیلم داستان خانواده کورلئونه را به تراژدی‌ای درباره قدرت، وفاداری، خشونت و فساد اخلاقی تبدیل می‌کند.
اهمیت اقتباسی پدرخوانده در این است که کاپولا از ساختار پرحادثه رمان فراتر می‌رود و با میزانسن، نورپردازی، بازیگری و ریتم روایت، جهانی منسجم و چندلایه می‌آفریند. پدرخوانده نمونه‌ای شاخص از آن است که اقتباس چگونه می‌تواند ضمن حفظ استخوان‌بندی داستان، به اثری مستقل و ماندگار در تاریخ سینما بدل شود. این فیلم برندهٔ سه جایزهٔ اسکار از جمله بهترین فیلم شد و مارلون براندو و آل پاچینو را به ستاره‌های ماندگار تاریخ سینما تبدیل کرد.
 

پوستر فیلم سینمایی «پرواز بر فراز آشیانه فاخته»، به کارگردانی «میلوش فورمن»

۲. پرواز بر فراز آشیانه فاخته (One Flew Over the Cuckoo's Nest، ۱۹۷۵)

ژانر: درام روان‌شناختی، اجتماعی
کارگردان: میلوش فورمن | فیلم‌نامه‌نویسان: لارنس هابن و بو گلدمن
اقتباس از: رمان «پرواز بر فراز آشیانهٔ فاخته» (۱۹۶۲) نوشته کن کیسی
اثری مهم در ادبیات آمریکا که با روایت زندگی بیماران یک آسایشگاه روانی، به نقد اقتدار نهادی، سرکوب فردیت و هنجارهای اجتماعی مدرن به‌ویژه در جهان غرب و آمریکا می‌پردازد. فیلم با بازی جک نیکلسون در نقش مک‌مورفی، تقابل فرد سرکش با نظام انضباطی بیمارستان را به درامی درباره آزادی، اختیار و قدرت تبدیل می‌کند.
مهم‌ترین ویژگی اقتباس، تغییر زاویه دید و ساده‌سازی برخی پیچیدگی‌های روایی رمان برای ساختن درامی متمرکز بر روابط میان شخصیت‌هاست. موفقیت فیلم در دریافت پنج جایزه اصلی اسکار، از جمله بهترین فیلم، کارگردانی، فیلم‌نامه، بازیگر مرد و بازیگر زن، جایگاه تاریخی آن را تثبیت کرد.
 

پوستر فیلم سینمایی «جایی برای پیرمردها نیست»، به کارگردانی «جوئل و ایتن کوئن»

۳. جایی برای پیرمردها نیست (No Country for Old Men، ۲۰۰۷)

ژانر: جنایی، نئو‌وسترن، نئونوآر، دلهره‌آور
کارگردانان و فیلم‌نامه‌نویسان: جوئل و ایتن کوئن
اقتباس از: رمان جایی برای پیرمردها نیست (۲۰۰۵) نوشتۀ کورمک مک‌کارتی
رمانی از یکی از مهم‌ترین نویسندگان آمریکایی معاصر که با نثر موجز و جهان اخلاقی تیره‌اش شناخته می‌شود. داستان تعقیب مردی که به پول‌های حاصل از معامله مواد مخدر دست یافته، بستری برای تأمل درباره خشونت، سرنوشت، شر و زوال ارزش‌های اخلاقی فراهم می‌کند.
ارزش اقتباسی فیلم در وفاداری کامل به روایت و حتی لحن سرد، ایجاز و ابهام رمان است. برادران کوئن به‌جای افزودن توضیحات روان‌شناختی و اخلاقی، بسیاری از معانی را به سکوت، کنش و تصویر می‌سپارند؛ رویکردی که نشان می‌دهد چگونه می‌توان نثر ادبی را بدون تقلید لفظی از آن به زبان سینما منتقل کرد. این فیلم برندهٔ چهار جایزهٔ اسکار از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی شد.
 

پوستر فیلم سینمایی «خون به پا خواهد شد»، به کارگردانی « پل توماس اندرسن»

۴. خون به پا خواهد شد (There Will Be Blood، ۲۰۰۷)

ژانر: درام تاریخی، حماسی
کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس: پل توماس اندرسن
اقتباس از: رمان «نفت!» (Oil!) نوشته آپتون سینکلر (۱۹۲۷) — اقتباس آزاد
رمانی اجتماعی که صنعت نفت آمریکا، تاریخ سرمایه‌داری و روابط طبقاتی این کشور را به نقد می‌کشد. فیلم زندگی دنیل پلین‌ویو، سرمایه‌دار جاه‌طلب نفت، را به تصویری تراژیک از طمع، قدرت و انزوای انسانی تبدیل می‌کند. این فیلم برندهٔ دو جایزهٔ اسکار، از جمله جایزهٔ بهترین بازیگر نقش اول مرد برای دنیل دی‌لوئیس، شد.
برخلاف اقتباس‌های وفادارانه، فیلم تنها بخشی از مواد داستانی و دغدغه‌های رمان را به کار می‌گیرد و شخصیت اصلی را به محور مطالعه‌ای مستقل درباره سرمایه‌داری و ایمان بدل می‌سازد. ارزش اقتباسی آن در همین آزادی خلاقانه است: اندرسن از متن مبدأ الهام می‌گیرد، اما با اتکا به تصویر، صدا، موسیقی و بازی استثنایی دنیل دی‌لوئیس، جهان هنری خاص خود را می‌آفریند.
 

پوستر فیلم سینمایی «اینک آخرالزمان»، به کارگردانی «فرانسیس فورد کاپولا»

۵. اینک آخرالزمان (Apocalypse Now، ۱۹۷۹)

ژانر: جنگی، درام روان‌شناختی
کارگردان: فرانسیس فورد کاپولا | فیلم‌نامه‌نویسان: جان میلیوس و فرانسیس فورد کاپولا
اقتباس از: رمان «دل تاریکی» (Heart of Darkness) نوشته جوزف کنراد (۱۸۹۹) — اقتباس آزاد
رمانی کلاسیک درباره استعمار، خشونت و تاریکی اخلاقی انسان. کاپولا ساختار سفر به قلب تاریکی در رمان کنراد را به جنگ ویتنام منتقل می‌کند. مأموریت نظامی کاپیتان ویلارد برای یافتن سرهنگ کورتز، به سفری هذیانی در دل خشونت و فروپاشی تمدن تبدیل می‌شود.
اهمیت اقتباسی فیلم در انتقال مضمون و ساختار تمثیلی رمان به زمینه‌ای تاریخی متفاوت است؛ به‌گونه‌ای که استعمار آفریقا جای خود را به جنگ مدرن و بحران اخلاقی قدرت نظامی آمریکا می‌دهد. این فیلم از نمونه‌های برجسته اقتباس آزاد است که روح اثر ادبی را در قالبی تازه و مستقل بازآفرینی می‌کند.
 

پوستر فیلم سینمایی «آمریکایی آرام»، به کارگردانی «فیلیپ نویس»

۶. آمریکایی آرام (The Quiet American، ۲۰۰۲)

ژانر: درام سیاسی، عاشقانه، دلهره‌آور
کارگردان: فیلیپ نویس | فیلم‌نامه‌نویسان: کریستوفر همپتون و رابرت شنکن
اقتباس از: رمان هم‌نام گراهام گرین (۱۹۵۵)
رمانی سیاسی که در بستر ویتنامِ دوران استعمار فرانسه، مداخله خارجی آمریکا، ظاهرگرایی سیاسی و پیامدهای اخلاقی آن را بررسی می‌کند. داستان رابطه یک خبرنگار بریتانیایی، یک آمریکایی جوان و زنی ویتنامی، به بررسی تقابل استعمار کهنه و استعمار نو می‌انجامد.
اهمیت فیلم در بازآفرینی فضای تاریخی و حفظ ابهام اخلاقی رمان است؛ به‌ویژه در نشان دادن اینکه چگونه ادعاها و نیت‌های ظاهراً خیرخواهانه می‌توانند به خشونت و فاجعه منتهی شوند. نسخه ۲۰۰۲ در مقایسه با اقتباس سینمایی سال ۱۹۵۸، به نقد مداخله خارجی در رمان گرین وفادارتر است. مایکل کین برای بازی در این فیلم نامزد جایزهٔ اسکار شد.
 

پوستر فیلم سینمایی «مردی به نام اوه »، به کارگردانی «هانس هولم»

۷. مردی به نام اوه (En man som heter Ove / A Man Called Ove، ۲۰۱۵)

ژانر: کمدی‌ـ‌درام، خانوادگی
کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس: هانس هولم
اقتباس از: رمان مردی به نام اوه (۲۰۱۲) نوشته فردریک بکمن
رمانی پرفروش از ادبیات معاصر سوئد که انزوای اجتماعی، سوگ، سالمندی و امکان بازگشت به زندگی از طریق ارتباط انسانی را به تصویر می‌کشد. اوه، مردی عبوس و منزوی، در پی مجموعه‌ای از برخوردهای روزمره با همسایگان تازه‌اش، به‌تدریج از انزوای خود فاصله می‌گیرد.
فیلم با حفظ ساختار مبتنی بر گذشته‌نگری و آشکار کردن تدریجی تاریخچه شخصیت، میان طنز و اندوه تعادل برقرار می‌کند. ارزش اقتباسی آن در تبدیل صدای روایی و درون‌نگری رمان به بازی، کنش و جزئیات رفتاری است؛ به‌گونه‌ای که شخصیت اصلی، بدون نیاز به توضیح‌های طولانی، هم‌زمان مضحک، آزاردهنده و عمیقاً انسانی جلوه می‌کند. این فیلم نامزد جایزهٔ اسکار بهترین فیلم غیرانگلیسی‌زبان شد. بعدها از روی همین نسخۀ فیلم‌نامه یک نسخۀ آمریکایی هم با وفاداری کمتر به رمان و از نظر هنری ضعیف‌تر ساخته شد.

برای خواندن نقد و بررسی فیلم «مردی به نام اوه» توسط هادی مقدم‌دوست

در رویدادهای نقد و تماشای مجله میدان آزادی به این صفحه مراجه نمایید.

پوستر فیلم سینمایی «ناخدا خورشید»، به کارگردانی « ناصر تقوایی»

۸. ناخدا خورشید (۱۹۸۷؛ ۱۳۶۵)

ژانر: درام جنایی، اجتماعی
کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس: ناصر تقوایی
اقتباس از: رمان «داشتن و نداشتن» (To Have and Have Not) نوشته ارنست همینگوی (۱۹۳۷) — اقتباس آزاد
رمانی از نویسنده برجسته آمریکایی که فقر، بقا، قاچاق و مناسبات قدرت را در فضای اقتصادی و اجتماعی دهه ۱۹۳۰ بررسی می‌کند. تقوایی داستان را از فضای کوبا به جنوب ایران و سواحل خلیج فارس منتقل می‌کند و شخصیت‌ها و مناسبات اجتماعی را با جغرافیا و فرهنگ بومی سازگار می‌سازد. بازی داریوش ارجمند در نقش خورشید از ماندگارترین و تحسین‌شده‌ترین نقش‌های سینمای ایران است.
ناخدا خورشید، با وجود معلولیت جسمانی و فشار نیروهای اقتصادی و سیاسی، در مرکز روایتی درباره شرافت و مقاومت قرار می‌گیرد. این فیلم از مهم‌ترین نمونه‌های اقتباس بومی در سینمای ایران است؛ زیرا به‌جای تقلید از فضای رمان، منطق دراماتیک آن را حفظ می‌کند و جهانی مستقل، اقلیمی و باورپذیر می‌آفریند. این فیلم یکی از بهترین اقتباس‌های بومی تاریخ سینمای ایران و طبق نظر منتقدان بهترین اقتباس از رمان داشتن و نداشتن شناخته می‌شود.
 

پوستر فیلم سینمایی «روز واقعه»، به کارگردانی «شهرام اسدی»

۹. روز واقعه (۱۹۹۵؛ ۱۳۷۳)

ژانر: درام تاریخی، مذهبی، معمایی
کارگردان: شهرام اسدی | فیلم‌نامه‌نویس: بهرام بیضایی
اقتباس از: فیلم‌نامه‌ای اصیل از بهرام بیضایی، با تکیه بر روایت تاریخی و مذهبی واقعه کربلا (اقتباس غیرمستقیم)
این فیلم اقتباس مستقیم از یک کتاب ادبی مشخص نیست؛ موضوع آن با تکیه بر روایت تاریخی و مذهبی واقعه کربلا شکل گرفته است. داستان عبدالله، جوانی مسیحی‌زاده که پس از شنیدن ندایی راهی کربلا می‌شود، سفری معنوی و اخلاقی را در متن یکی از مهم‌ترین وقایع تاریخ تشیع به تصویر می‌کشد. موسیقی فیلم با آهنگسازی مجید انتظامی به موازات فیلم جزو شاهکارهای سینمای ایران است.
اهمیت اثر در آن است که واقعه تاریخی را صرفاً به بازسازی صحنه‌های نبرد محدود نمی‌کند، بلکه آن را از مسیر تجربه فردی، جست‌وجوی حقیقت و مواجهه با رنج و عدالت روایت می‌کند. حضور این فیلم در فهرست سینمای اقتباسی، از منظر اقتباس ادبی مستقیم نیست؛ بلکه از نظر اقتباس موفق سینما از روایت‌های تاریخی، متون دینی و سنت قصه‌گویی ایرانی در این فهرست طرح شده است.
 

پوستر فیلم سینمایی «مهمان مامان»، به کارگردانی «داریوش مهرجویی»

۱۰. مهمان مامان (Mehman-e Maman، ۲۰۰۴؛ ۱۳۸۲)

ژانر: کمدی‌ـ‌درام، خانوادگی
کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس: داریوش مهرجویی
اقتباس از: داستانی با همین عنوان از هوشنگ مرادی کرمانی
نویسنده‌ای که در آثارش زندگی روزمره، طبقات فرودست، روابط خانوادگی و طنز برخاسته از دشواری‌های اجتماعی جایگاهی مهم دارند. ماجرای خانواده‌ای که برای پذیرایی از مهمانان ناگهانی با کمبود امکانات روبه‌روست، به روایتی جمعی درباره همدلی، آبرو و همبستگی در محله تبدیل می‌شود.
مهرجویی با گسترش موقعیت داستانی و جان بخشیدن به شخصیت‌های فرعی، اثری چندصدایی و پرتحرک می‌آفریند. ارزش اقتباسی فیلم در تبدیل موقعیتی ساده به تصویری زنده از فرهنگ معاشرت ایرانی است؛ جایی که طنز، فقر و مهربانی به‌جای آنکه در تقابل با یکدیگر باشند، اجزای یک تجربه انسانی مشترک می‌شوند. این فیلم برندهٔ سیمرغ بلورین بهترین فیلم جشنوارهٔ فیلم فجر شد.
 

پوستر فیلم سینمایی «راشومون»، به کارگردانی « آکیرا کوروساوا»

۱۱. راشومون (羅生門 / Rashōmon، ۱۹۵۰)

ژانر: درام جنایی، معمایی، تاریخی
کارگردان: آکیرا کوروساوا | فیلم‌نامه‌نویسان: آکیرا کوروساوا و شینوبو هاشیموتو
اقتباس از: دو داستان کوتاه «در بیشه» و «راشومون» نوشته ریونوسوکه آکوتاگاوا
داستان نخست بر روایت‌های متناقض از یک جنایت تمرکز دارد و داستان دوم فضای ویران‌شده و اخلاقاً آشفته جامعه را ترسیم می‌کند. کوروساوا این دو متن را در ساختاری واحد ترکیب می‌کند تا مسئله حقیقت و محدودیت ادراک انسانی را به مرکز فیلم بیاورد.
روایت‌های متناقض شاهدان، نه‌فقط معمای جنایت، بلکه اعتماد به حافظه، شهادت و انگیزه‌های اخلاقی انسان را زیر سؤال می‌برند. ارزش اقتباسی فیلم در ترکیب دو داستان مستقل و ساختن فرمی سینمایی است که ابهام را به اصل سازمان‌دهنده روایت تبدیل می‌کند. راشومون از نمونه‌های کلاسیک اقتباس خلاقانه و از آثار تأثیرگذار در تاریخ سینمای جهان است. این فیلم برندهٔ شیر طلایی جشنواره ونیز و جایزه اسکار افتخاری شد و سینمای ژاپن را به جهانیان معرفی کرد.
 

پوستر فیلم سینمایی «استالکر»، به کارگردانی «آندری تارکوفسکی»

۱۲. استالکر (Сталкер / Stalker، ۱۹۷۹)

ژانر: علمی‌ـ‌تخیلی، درام فلسفی
کارگردان: آندری تارکوفسکی | فیلم‌نامه‌نویسان: آرکادی و بوریس استروگاتسکی
اقتباس از: رمان کوتاه «پیک‌نیک کنار جاده» (Roadside Picnic) نوشته برادران استروگاتسکی (۱۹۷۲) — اقتباس آزاد
اثری مهم در ادبیات علمی‌ـ‌تخیلی شوروی (روسیه) که مواجهه انسان با امر ناشناخته، میل و پیامدهای پیشرفت را بررسی می‌کند. تارکوفسکی بخش مهمی از ماجراجویی علمی‌ـ‌تخیلی رمان را کنار می‌گذارد و سفر سه شخصیت به منطقه‌ای اسرارآمیز را به تأملی درباره ایمان، امید، ترس و ماهیت آرزوهای انسانی بدل می‌کند.
تغییرات گسترده در روایت، شخصیت‌ها و فضای داستان نشان می‌دهد که فیلم صرفاً نسخه تصویری کتاب نیست، بلکه بازاندیشی فلسفی در جهان آن است. ارزش اقتباسی استالکر در همین فاصله خلاقانه قرار دارد: متن ادبی نقطه آغاز است، اما معنا از طریق زمان‌مندی، حرکت دوربین، سکوت و فضاسازی شکل می‌گیرد.
 

پوستر فیلم سینمایی «آشوب»، به کارگردانی «آکیرا کوروساوا»

۱۳. آشوب (乱 / Ran، ۱۹۸۵ )

ژانر: تراژدی تاریخی، جنگی
کارگردان: آکیرا کوروساوا | فیلم‌نامه‌نویسان: آکیرا کوروساوا، هیدئو اوگونی و ماساتو ایده
اقتباس از: نمایشنامه «شاه لیر» نوشته ویلیام شکسپیر — اقتباس آزاد
فیلم در ژاپن فئودالی بازآفرینی شده و از تاریخ جنگ‌های داخلی و داستان فرمانروایان ژاپنی نیز الهام می‌گیرد. کوروساوا ساختار تراژدی شکسپیر، یعنی فروپاشی خانواده در پی تصمیم‌های یک فرمانروا و رقابت فرزندان بر سر قدرت، را در جهانی شرقی و با نشانه‌های فرهنگی ژاپنی بازسازی می‌کند.
اهمیت اقتباسی فیلم در آن است که به‌جای ترجمه مستقیم نمایشنامه، مضمون‌های اصلی آن را به زبانی بصری و تاریخی متفاوت انتقال می‌دهد. رنگ‌های متمایز سپاه‌ها، ترکیب‌بندی‌های عظیم، حرکت گروهی و خشونت جنگ، تراژدی را از سطح روابط خانوادگی به تصویری فراگیر از بی‌ثباتی قدرت و ویرانی انسانی گسترش می‌دهند. این فیلم از آخرین شاهکارهای کوروساوا و یکی از بهترین اقتباس‌های تاریخ از آثار شکسپیر شناخته می‌شود.
 

پوستر فیلم سینمایی «گاو»، به کارگردانی «داریوش مهرجویی»

۱۴. گاو (۱۹۶۹؛ ۱۳۴۸)

ژانر: درام اجتماعی، روان‌شناختی
کارگردان: داریوش مهرجویی | فیلم‌نامه‌نویسان: داریوش مهرجویی و غلامحسین ساعدی
اقتباس از: داستان کوتاه «گاو» از مجموعه «عزاداران بیل» نوشته غلامحسین ساعدی (۱۹۶۴)
مجموعه‌ای در ادبیات داستانی مدرن ایران که با فضایی روستایی و گاه وهم‌آلود، فقر، ترس، خرافه و مناسبات قدرت را بازنمایی می‌کند. داستان حسن و وابستگی روانی او به گاوش، به روایتی تکان‌دهنده درباره هویت، فقدان و ازخودبیگانگی تبدیل می‌شود.
مهرجویی با حفظ فضای تمثیلی و فشردگی داستان ساعدی، از امکانات چهره‌پردازی، صدا، سکوت و فضای روستا برای تشدید بحران شخصیت اصلی استفاده می‌کند. گاو از آثار بنیادین موج نوی سینمای ایران است و نشان می‌دهد که چگونه می‌توان از داستانی کوتاه، اثری با لایه‌های روان‌شناختی، سیاسی، اجتماعی و فلسفی آفرید. این فیلم همچنین یکی از نمونه‌های برجسته هم‌نشینی ادبیات مدرن و سینمای مؤلف در ایران است. گاو جایزهٔ فیپرشی جشنوارهٔ ونیز (۱۹۷۱) را دریافت کرد و آغازگر موج نو سینمای ایران محسوب می‌شود. همچنین این تنها فیلمی است که رهبر انقلاب ایران (آیت‌الله خمینی) آن را ستوده است.
 

پوستر فیلم سینمایی «باشگاه مشت‌زنی»، به کارگردانی «دیوید فینچر»

۱۵. باشگاه مشت‌زنی (Fight Club، ۱۹۹۹)

ژانر: درام روان‌شناختی، دلهره‌آور
کارگردان: دیوید فینچر | فیلم‌نامه‌نویس: جیم اولز
اقتباس از: رمان هم‌نام چاک پالانیک (۱۹۹۶)
رمانی از ادبیات معاصر آمریکا که مصرف‌گرایی، بحران هویت مردانه، فرقه‌گرایی، بیگانگی شهری و میل به تخریب نظم موجود را به چالش می‌کشد. فیلم با استفاده از راوی نامطمئن، تدوین تند، تصاویر گسسته و طراحی بصری متمایز، جهان ذهنی شخصیت اصلی را به تجربه‌ای سینمایی تبدیل می‌کند.
ارزش اقتباسی فایت کلاب در حفظ پیچیدگی روایی رمان و بازآفرینی آن از طریق ابزارهای خاص سینماست. فینچر علاوه بر انتقال مضمون‌های کتاب، با بهره‌گیری از جلوه‌های بصری، تبلیغات، تصاویر تلویزیونی و زبان تدوین، نقد مصرف‌گرایی را به تجربه‌ای حسی و گاه آزاردهنده بدل می‌کند. فیلم از نمونه‌های برجسته اقتباس از ادبیات معاصر است که هم‌زمان با حفظ ایده‌های اصلی متن، لحن و بیان مستقلی دارد. باشگاه مشت‌زنی یا باشگاه مبارزه در ابتدا با استقبال چندان گرمی مواجه نشد اما به مرور به یک اثر کالت کلاسیک تبدیل شد.
 

پوستر فیلم سینمایی «هتل بزرگ بوداپست»، به کارگردانی «وس اندرسن» و «هیوگو گینس»

۱۶. هتل بزرگ بوداپست (The Grand Budapest Hotel، ۲۰۱۴)

ژانر: کمدی، ماجراجویی، درام تاریخی
کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس: داستان: وس اندرسن و هیوگو گینس | فیلم‌نامه: وس اندرسن
اقتباس از: جهان ادبی اشتفان تسوایگ، به‌ویژه «جهان دیروز» و رمان «مراقبت از ترحم» (Beware of Pity) — اقتباس بینامتنی
تسوایگ، نویسنده اتریشی، در آثار خود به فروپاشی جهان فرهنگی اروپای پیش از جنگ و دگرگونی‌های تاریخی قرن بیستم می‌پرداخت. فیلم داستان یک دربان هتل و شاگرد جوان او را در کشوری خیالی روایت می‌کند و از دل ماجراهای کمیک و پرشتاب، تصویری نوستالژیک از اروپا و جهان ازدست‌رفته آن می‌سازد.
اهمیت اثر در بازآفرینی حال‌وهوای ادبی از طریق ساختار چندلایه روایت، قاب‌بندی‌های هندسی، رنگ‌آمیزی دقیق و طراحی صحنه است. از نظر گونه‌شناسی، بهتر است آن را نمونه‌ای از اقتباس بینامتنی و الهام ادبی بدانیم، نه اقتباس مستقیم؛ تمایزی که اتفاقاً ارزش آن را در بررسی تأثیر ادبیات بر زبان سینما روشن‌تر می‌کند. این فیلم برندهٔ چهار جایزهٔ اسکار از جمله بهترین موسیقی متن و بهترین طراحی صحنه شد.
 

پوستر فیلم سینمایی «دزد دوچرخه»، به کارگردانی «ویتوریو دسیکا »

۱۷. دزد دوچرخه (Ladri di biciclette / Bicycle Thieves، ۱۹۴۸)

ژانر: درام اجتماعی، نئورئالیسم ایتالیا
کارگردان: ویتوریو دسیکا | فیلم‌نامه‌نویس: چزاره زاواتینی، با همکاری چند نویسنده دیگر
اقتباس از: رمانی هم‌نام نوشته لوئیجی بارتولینی (۱۹۴۶)
اثری که تجربه شهر، فقر و جست‌وجوی روزمره را در ایتالیای پس از جنگ بازتاب می‌دهد. داستان کارگری که دوچرخه‌اش ــ ابزار ضروری کارش ــ دزدیده می‌شود و همراه پسرش در شهر به جست‌وجو می‌پردازد، به تصویری انسانی از فقر و بی‌عدالتی بدل می‌شود.
اقتباس سینمایی از مسیر بازسازی ساده داستان پیش نمی‌رود، بلکه با تغییرات اساسی در ساختار، شخصیت‌ها و تأکیدهای روایی، جهان رمان را با زیبایی‌شناسی نئورئالیسم پیوند می‌دهد. استفاده از مکان‌های واقعی، بازیگران غیرحرفه‌ای و جزئیات زندگی روزمره، به فیلم کیفیتی مستندگونه می‌بخشد و آن را به یکی از نمونه‌های مهم تبدیل ادبیات اجتماعی به سینمای واقع‌گرا بدل می‌کند. این فیلم یکی از شاهکارهای جنبش نئورئالیسم ایتالیا و یکی از تأثیرگذارترین فیلم‌های تاریخ سینماست.
 

پوستر فیلم سینمایی «۲۰۰۱: ادیسه فضایی»، به کارگردانی «استنلی کوبریک» و «آرتور سی. کلارک»

۱۸. ۲۰۰۱: ادیسه فضایی (2001: A Space Odyssey، ۱۹۶۸)

ژانر: علمی‌ـ‌تخیلی، فلسفی
کارگردان و فیلم‌نامه‌نویس: استنلی کوبریک و آرتور سی. کلارک
اقتباس از: داستان کوتاه «نگهبان» (The Sentinel) نوشته آرتور سی. کلارک — توسعهٔ مشترک رمان و فیلم
این اثر رابطه‌ای ویژه با ادبیات دارد: رمان هم‌نام کلارک و فیلم در فرایندی مشترک و تقریباً هم‌زمان توسعه یافتند و رمان اندکی پس از اکران فیلم منتشر شد. کلارک از مهم‌ترین نویسندگان علمی‌ـ‌تخیلی قرن بیستم بود و در آثارش به تکامل انسان، فناوری و امکان حیات هوشمند می‌پرداخت. این فیلم هم یکی از تأثیرگذارترین آثار تاریخ سینماست و به خاطر جلوه‌های بصری پیشگامانه، موسیقی کلاسیک و پایان‌بندی مرموزش مشهور است.
فیلم با ساختاری اپیزودیک، از آغاز حیات انسانی تا سفر فضایی و مواجهه با هوشی بیگانه را دنبال می‌کند. اهمیت آن در این است که بسیاری از پرسش‌های علمی و فلسفی را به‌جای توضیح کلامی، از طریق تصویر، موسیقی و سکوت مطرح می‌کند. این اثر نمونه‌ای استثنایی برای مطالعه رابطه ادبیات و سینماست: نه اقتباسی متعارف، بلکه محصول گفت‌وگوی خلاقانه دو رسانه است که هر یک به شیوه خود به جهان مشترکی معنا می‌بخشند.
 

پوستر فیلم سینمایی «آخرین موهیکان»، به کارگردانی «مایکل مان»

۱۹. آخرین موهیکان (The Last of the Mohicans، ۱۹۹۲)

ژانر: درام تاریخی، ماجراجویی، جنگی، عاشقانه
کارگردان: مایکل مان | فیلم‌نامه‌نویسان: مایکل مان و کریستوفر کرو
اقتباس از: رمان «آخرین موهیکان» (The Last of the Mohicans) نوشته جیمز فنیمور کوپر (۱۸۲۶) — اقتباس آزاد
رمانی مهم در ادبیات آمریکایی قرن نوزدهم که در بستر جنگ فرانسه و سرخ‌پوستان در آمریکای شمالی، به تقابل فرهنگ‌ها، استعمار، هویت و زوال جوامع بومی می‌پردازد. فیلم داستان ناتانیل، مردی پرورش‌یافته در میان بومیان آمریکا، و همراهانش را در جریان جنگ‌های استعماری قرن هجدهم روایت می‌کند.
مایکل مان با فشرده‌سازی روایت رمان و تأکید بر کنش، تعقیب‌وگریز، منظره‌های طبیعی و رابطه عاطفی شخصیت‌ها، اثری پرتحرک و حماسی خلق می‌کند که از نظر ساختار و لحن با متن اصلی تفاوت‌هایی دارد. ارزش اقتباسی فیلم در بازآفرینی جهان تاریخی و مضمون‌های بنیادین رمان با زبان بصری و شنیداری سینماست؛ به‌ویژه در استفاده از طبیعت به‌عنوان عنصری دراماتیک و تبدیل تقابل فرهنگی و تاریخی به تجربه‌ای انسانی و تراژیک. موسیقی متن درخشان فیلم نیز در شکل‌گیری فضای حماسی و عاطفی آن نقشی برجسته دارد.
 

پوستر فیلم سینمایی «ارباب حلقه‌ها»، به کارگردانی «پیتر جکسون»

۲۰. ارباب حلقه‌ها (The Lord of the Rings، ۲۰۰۱–۲۰۰۳)

ژانر: فانتزی حماسی، ماجراجویی، درام
کارگردان: پیتر جکسون | فیلم‌نامه‌نویسان: فرانس والش، فیلیپا بوینز و پیتر جکسون
اقتباس از: رمان سه‌جلدی «ارباب حلقه‌ها» نوشته جی. آر. آر. تالکین (۱۹۵۴–۱۹۵۵)
تالکین، از مهم‌ترین چهره‌های ادبیات فانتزی مدرن، جهانی خیالی با تاریخ، زبان‌ها، اسطوره‌ها و فرهنگ‌های مستقل آفرید که تأثیر گسترده‌ای بر ادبیات و فرهنگ عامه گذاشت. داستان سفر فرودو و همراهانش برای نابودی حلقه یگانه، در سینما به حماسه‌ای درباره دوستی، فداکاری، قدرت و مسئولیت تبدیل می‌شود.
مهم‌ترین چالش اقتباس، فشرده‌سازی جهان بسیار گسترده تالکین و انتقال تاریخ و اسطوره‌شناسی پیچیده آن به روایتی تصویری و قابل پیگیری بود. جکسون با حذف یا ادغام برخی خطوط فرعی و در مقابل، گسترش نبردها، مناظر و روابط شخصیت‌ها، تعادلی میان وفاداری به جهان کتاب و نیازهای سینما برقرار کرد. این سه‌گانه نمونه‌ای برجسته از اقتباس حماسی در مقیاس بزرگ و از آثار تأثیرگذار در تحول سینمای فانتزی معاصر است. سه‌گانهٔ جکسون در مجموع ۱۷ جایزهٔ اسکار کسب کرد و استانداردهای جدیدی در سینمای فانتزی ایجاد کرد.