مجله میدان آزادی: فصل جدید رویداد «نقد و تماشا» از پایان مردادماه هر چهارشنبه به همت «مجله میدان آزادی» با اکران و نقد برترین فیلمهای اقتباسی ایران و جهان به صورت هفتگی در پردیس سینمایی باغ کتاب تهران برگزار میشود. در ششمین نشست از نشستهای هفتگی «نقد و تماشا»، با عنوان چهارشنبههای اقتباسی، چهارشنبه هجدهم شهریور فیلم سینمایی «هتل بزرگ بوداپست» اکران شد. مشروح گزارش ششمین اکران از دور جدید رویداد «نقد و تماشا» را در ادامه و به قلم «حنانه شکیبا» بخوانید:
به گزارش مجله میدان آزادی، نشست نقد و بررسی فیلم «هتل بزرگ بوداپست» به کارگردانی « فلیکس هرنگن» و محصول سال 2013، چهارشنبه هجدهم شهریور در پردیس سینمایی باغ کتاب تهران برگزار شد.
این نشست در ادامۀ برنامههای سینمای اقتباسی به همت مجله میدان آزادی است که هر چهارشنبه با اکران یک فیلم سینمایی اقتباسی از جهان ادبیات، در باغ کتاب تهران برگزار میشود.
در این نشست هادی مقدمدوست، فیلمنامهنویس، کارگردان و منتقد سینما و مجید اسطیری، نویسنده و منتقد ادبی، دربارۀ فیلم «هتل بزرگ بوداپست» گفتوگو کردند. مخاطبان نیز پس از تماشای فیلم، در فضایی گفتوگومحور به بررسی ویژگیهای این اثر و جایگاه آن در سینمای اقتباسی پرداختند.
دربارۀ فیلم
وس اندرسن در سال 2014، «هتل بزرگ بوداپست» را با بازی «ریف فاینز»، «اف. موری آبراهام»، «دیوید ویبرگ»، «ماتیو آمالریک»، « آدرین برودی»، «ویلم دفو»، «تونی ریوولوری» و «سرشه رونان» روانۀ پردۀ سینما کرد.
فیلم سینمایی «هتل بزرگ بوداپست» اقتباسی غیر مستقیم است از داستانهای اشتفن تسوایک، رماننویس، نمایشنامهنویس، روزنامهنگار و زندگینامهنویس اتریشی است. اندرسن در نگارش این فیلمنامه بیشتر به رمانهای «فرار به جنگ»، «دختر پستخانه» و «جهان دیروز» از تسوایک نظر داشته است.
این فیلم دربارۀ هتلی بزرگ و اشرافی است که در دوران رکود جنگ جهانی در اروپا، همچنان به کار خود دادامه میدهد و پذیرای مهمانان عجیب و غریب است. یک مدیر داخلی سختگیر و شاعرپیشه، یک پادوی وفادار، جانیان بیرحم، پیرزنان ثروتمند و ماجراهای پرهیجان و مرموز با قابهایی چشمنواز، شما را در تماشای این فیلم همراهی میکنند.
«هتل بزرگ بوداپست» در هشتاد و هفتمین دورۀ جوایز اسکار نامزد دریافت نه جایزه شد و در نهایت برندهٔ چهار جایزۀ بهترین موسیقی فیلم، بهترین طراحی صحنه، بهترین طراحی لباس و بهترین چهرهپردازی شد.
در ابتدای این نشست مجید اسطیری توضیحاتی دربارۀ فیلمهای وس اندرسن ارائه داد. او ضمن اشاره به این نکته که فیلم «هتل بزرگ بوداپست» پرطرفدارترین فیلم این کارگردان است گفت:
فیلم هتل بزرگی بوداپست نوشته وس اندرسن اقتباسی هست از آثار اشتفن تسوایک، نویسنده بزرگ اتریشی که بعد از گوته پرخوانندهترین نویسندۀ آلمانی زبان در جهان است. یکی از برجستگیهای این اثر اقتباسی در این هست که ما در این فیلم با ترکیبی از آثار تسوایک روبهرو هستیم.
در آغاز نشست، هادی مقدمدوست ضمن اشاره به این نکته که این فیلم از گونههای متفاوت اقتباس است از برگزارکنندگان نشست برای انتخاب این فیلم تشکر کرد. سپس به سراغ بررسی موضوع اقتباس، انواع، حدود و سطح اقتباس و نقش خود هنرمند در فرآیند اقتباس رفت. او با مثالهایی از سینمای ایران، همچون الهام گرفتن داریوش مهرجویی در فیلم هامون از کتاب «ترسولرز» کیرکگور و سبک اقتباسی آثار علی حاتمی از هنر و ادبیات ایران، به سراغ فیلم رفت و گفت:
در آخر فیلم روی کپشن مینویسد الهام گرفته از آثار اشتفن تسوایک؛ این نوع از اقتباس نه به اقتباس به عنوان منبع اقتباس بلکه به عنوان منبع دستمایۀ اقتباس نگاه میکند؛ گاهی اوقات اقتباس به این شکل است که کتابی را میخوانیم و به نظرمان میآید موارد خوبی دارد برای اینکه دستمایۀ اقتباس قرار بگیرد، شخصیتهای جالبی در کتاب هست و فقط از همان نکات خوب استفاده کنیم. این پایینترین سطح اقتباس است که معمولا برای نویسندهها خوشایند نیست چون نویسنده میگوید کتاب من در تمام وجوه یک اثر هنری است هم از لحاظ روایی و هم در لفظ و معنی و تنها دستمایۀ یک اثر هنری دیگر نیست.
اقتباسی با شناخت از جهان معنایی یک نویسنده
مقدم دوست سپس انواع اقتباس را برشمرد. او گفت:
اقتباس تماموکمال یعنی فیلمنامهنویس در اقتباس از یک کتاب، علاوه بر عناصر داستانی، روح کتاب را همصدا و همرای با کتاب در اقتباسش میآورد. روح کتاب یعنی بعد اصلی یک اثر هنری که زاویه دید، نگاه و تاثیری که کتاب دنبال میکند را شامل میشود.
دوم اقتباسی است که داستان اصلی ساخته میشود اما فیلمساز کار خودش را میکند و تاثیر خودش را سوای از تاثیر داستان اصلی دنبال میکند.
نوع دیگری از اقتباس، اقتباسی است که فیلمنامهنویس یک پیرنگ یا در کتابهای طولانی، دو پیرنگ یا خط داستانی یا بخشی از کتاب را استفاده میکند.
سپس به سراغ نوع اقتباس فیلم رفت و گفت:
اما «هتل بزرگ بوداپست» همانطور که در انتهای فیلم نوشته با الهام از آثار یک نویسنده نوشته شده است.
منظور از این الهام چیست؟ در روایتی که من از تولید فیلم اندرسن خواندم او با همکاری فیلمنامهنویسش در سفری آثار اشتفن تسوایک را در کتابخانهای مطالعه میکنند و طبعاً تحت تاثیر تسوایک قرار میگیرند. اتفاقی که برای فیلمنویسهای این کار افتاده این است که عالم تسوایک را شناختند و به یک تسوایکپژوه یا تسوایکشناس تبدیل شدند. اندرسن، تسوایک و جهان زبانی و معنایی آثار او را فهمیده و تحت تاثیر تسوایک با الهام گرفتن از او اثری را خلق کرده است که برای ما آشناست.
اقتباس اما با نگاه و زبان شخصی کارگردان
مجید اسطیری در ادامه این نشست و در خلال بررسی مقدمدوست گفت:
ما با اقتباس خاصی هم روبهرو هستیم. تسوایک به عنوان نویسنده داستانهای کمدی شناخته نمیشود ولی آنچه که از کارگاه اندیشه و تخیل وس اندرسن بیرون آمده کمدی است. چطور مهر کمدی بودن بر این فیلم زده میشود و شما چه نمرهای به این کمدی میدهید؟
مقدمدوست تأکید کرد:
فیلمساز میتواند جهان یک نویسنده را بشناسد، از آن تأثیر بگیرد و حتی برخی از ویژگیهای آن را به اثر خود منتقل کند، اما همچنان با نگاه و زبان شخصی خودش فیلم بسازد. تسوایک را میتوان در لایههای مختلف فیلم شناخت، اما اثر نهایی همچنان کاملاً متعلق به وس اندرسن است.
مقدمدوست برای روشن شدن این موضوع گفت:
مثلاً میشود درونمایهای مثل افسوس بر تمدنی که خیلی آرام بوده و حالا با خشونت به هم ریخته را از تسوایک بگیرد اما همچنان نگاه فیلمساز به این موضوع شوخطبعانه باشد. ما در افسوس با هم مشترکیم اما اینجا عمق شما نسبت به من و بعدی که شما نسبت به بنده دیدید متفاوت است؛ یعنی شما وجوه مضحک یا هستههای خندیدنی افسوس را درمییابید و با این مفهوم یک شوخی تلخ بکنید.
او برای توضیح این موضوع به صحنهای از فیلم اشاره کرد که در آن درگیری و تیراندازی میان شخصیتها شکل میگیرد و بهتدریج وضعیتی غیرمنطقی و مضحک به وجود میآید؛ موقعیتی که فیلمساز با انتخاب قاب و زاویه دوربین، وجه کمیک آن را برجسته میکند. زاویه دوربین و انتخاب نمایی از پایین، باعث میشود وضعیت دو گروه که به شکل اغراقآمیز به سمت یکدیگر شلیک میکنند، به اوج مضحکی خود برسد.
نقش زبان بصری در خلق کمدی
در ادامه این نشست مجید اسطیری بهعنوان آخرین سوال به سراغ وجوه بصری فیلم رفت و پرسید کمدی چگونه به زبان قاببندی، دیالوگ و رنگ وارد میشود؟
مقدمدوست در پاسخ، تأکید کرد که کمدی «هتل بزرگ بوداپست» صرفاً محصول دیالوگ یا بازی بازیگران نیست؛ بلکه زبان بصری فیلم نیز به همان اندازه در ساخت این کمدی نقش دارد.
او با بررسی مجدد صحنه تیراندازی در هتل توضیح داد:
دوربین در اینجا صرفاً ثبتکننده اتفاق نیست، بلکه در تولید معنای کمدی مشارکت میکند. انتخاب زاویه، اندازه نما و نحوه قطع میان قابها، بخشی از شوخی فیلم را شکل میدهد. برخی از حرکتهای سریع دوربین، همچون جملهای تازه، اطلاعات جدیدی را وارد قاب میکنند. این حرکتها صرفاً برای زیبایی یا نمایش مهارت فنی استفاده نشدهاند، بلکه به پیشبرد موقعیتهای نمایشی و ایجاد هیجان و شوخی کمک میکنند.
او همچنین به هماهنگی دقیق شخصیتها و اشیا در قاب اشاره کرد و توضیح داد:
وس اندرسن گاهی موقعیتهایی خلق میکند که مانند یک تصویر یا تابلوی دقیق طراحی شدهاند. مثلا در صحنه تلهکابین و جابهجایی شخصیتها و قرار گرفتن دو تلهکابین در مقابل یکدیگر، در کنار ترکیببندی دقیق قاب، همزمان حس هیجان و شوخطبعی ایجاد میکند.
مقدمدوست گفت:
در این فیلم «ذوقورزی بصری» فیلمساز باعث میشود یک موقعیت ساده، به صحنهای با ویژگیهای نمایشی و کمدی تبدیل شود.
مقدمدوست همچنین به یکی از صحنههای تعقیبوگریز فیلم اشاره کرد که در آن شخصیتها از مسیرهای مختلف حرکت میکنند و بخشی از اتفاقات درون یک قاب ثابت رخ میدهد. او توضیح داد:
وس اندرسن در چنین موقعیتهایی لزوماً با قطعهای متعدد و تغییر مداوم قاب، مسیر حرکت شخصیت را دنبال نمیکند؛ بلکه گاهی یک قاب ثابت را حفظ میکند و اجازه میدهد اتفاقات مختلف درون همان قاب شکل بگیرند. همین تصمیم باعث میشود مخاطب بتواند تمام جزئیات موقعیت را ببیند و از ترکیب حرکات شخصیتها و اتفاقات درون قاب لذت ببرد. با این نگاه، قاب نه یک ظرف منفعل، بلکه بخشی از ساختار شوخی فیلم است.
«هتل بزرگ بوداپست» نمونهای از روایت چند لایه
یکی از مهمترین سخنان مقدمدوست اشاره به ساختار روایی فیلم بود. او به آغاز فیلم «هتل بزرگ بوداپست» اشاره کرد و گفت: مخاطب ابتدا با تصویری از یک نویسنده در گورستان روبهرو میشود و سپس از طریق یک کتاب، وارد جهان روایت میشود. داستان از یک راوی به راوی دیگر منتقل میشود و در نهایت مخاطب وارد داستان گوستاو و زیرو میشود. این ساختار نمونهای از «روایت در روایت» و حتی روایتهای چندلایه است.
او این شیوه را یکی دیگر از نشانههای تأثیرپذیری وس اندرسن از تسوایک دانست و گفت:
اندرسن در مطالعۀ آثار این نویسنده، تنها داستانها را نخوانده، بلکه به شیوه روایت کردن و حتی تصویر جلد کتابهای او نیز توجه کرده است.
سینما، هنر اقتباسی در تأثیرپذیری از دیگر هنرها
مقدم دوست به این نکته اشاره میکند که سینما تحت تاثیر ادبیات است. او گفت:
سینما در آغوش ادبیات بزرگ شده است و اصلا سینما خودش یک هنر اقتباسی است چراکه تاثیرپذیر است و مربوط به منبع ادبی است. و این تاثیرپذیری را از دیگر هنرها هم دارد. مثلا در موسیقی، الهام گرفتن از ضرباهنگ یک موسیقی برای ساخت یک فیلم؛ یعنی نوع ضرباهنگ تعریف کردن یک قصه برای سینما میتواند ملهم از موسیقی باشد. مثلا امیر نادری در فیلم «آب باد خاک» طبق گفتۀ خودش تحت تاثیر یکی از سمفونیهای بتهون بود.
او به امکان تأثیر موسیقی بر ضرباهنگ فیلم اشاره کرد و توضیح داد که یک فیلمساز میتواند حتی از ریتم، حالوهوا و ساختار یک اثر موسیقایی برای شکل دادن به روایت خود استفاده کند.
او گفت:
اقتباس تنها زمانی اتفاق نمیافتد که یک فیلم براساس یک رمان یا داستان ساخته شود؛ بلکه هنرمند میتواند از شیوۀ روایت، ریتم، تصویر، موسیقی، ادبیات و دیگر منابع هنری نیز تأثیر بگیرد.
در پایان این نشست، هادی مقدمدوست بار دیگر بر اهمیت مطالعه دقیق آثار هنری تأکید کرد و گفت: برای مواجهه حرفهای با یک اثر، باید به مرور، تعداد و دامنۀ مباحثی را که درباره روایت و ساختار میشناسیم افزایش دهیم. هنرمند و مخاطب کارشناس باید بتواند هنگام مواجهه با یک اثر، عناصر مختلف آن را تشخیص دهد؛ از شخصیت و درونمایه و نوع روایت گرفته تا ضرباهنگ، روابط شخصیتها، موقعیتهای نمایشی و شیوه تأثیرگذاری.
ششمین نشست «نقد و تماشا» با نمایش و بررسی «هتل بزرگ بوداپست» و با حضور هادی مقدمدوست و اجرای مجید اسطیری، فرصتی بود برای تماشای دوباره فیلم وس اندرسن از زاویهای متفاوت؛ نه فقط بهعنوان یک کمدی بصری و خوشرنگولعاب، بلکه بهعنوان اثری درباره اقتباس، روایت، تأثیرپذیری و نسبت میان جهان یک هنرمند با منابعی که از آنها الهام میگیرد.
این رویداد با مشارکت حاضران در بحث به پایان رسید. مجید اسطیری، نویسنده، منتقد ادبی و مجری-کارشناس این رویداد، از مخاطبان دعوت کرد سایت مجلۀ میدان آزادی را دنبال کنند و در بخش تعاملی دربارۀ آثاری که از سینمای ایران و جهان دیدهاند نظر بنویسند و مطالب و پروندههای دیگر را مطالعه و دنبال کنند.
علاقهمندان میتوانند برای اطلاع از مشروح این نشستها به سایت مجله میدان آزادی به نشانی https://azadisq.com مراجعه کنند. همچنین برای کسب اطلاعات دیگر نشستها به صفحۀ اکران فیلمها در وبسایت رویدادهای مجله میدان آزادی به نشانی event.azadisq.com یا به بازوی مجلۀ میدان آزادی در پیامرسان بله به نشانی AzadiEBot@ مراجعه کنید.