مجله میدان آزادی: فیلم کوتاه «آدم» به کارگردانی «فرهاد شنتیایی» در چهلوسومین جشنواره فیلم کوتاه به نمایش درآمده است. در این صفحه از پرونده «جشنواره فیلم کوتاه تهران» به سراغ نقد، بررسی و تحلیل این اثر رفته‌ایم. ریویوی آن را به قلم ایمان سرمدی بخوانید:
داستان فیلم کوتاه آدم؛ سه زن در سه برههٔ تاریخی
فیلم کوتاه «آدم» ساخته‌ی «فرهاد شنتیایی» زندگی سه زن از سه نسل را در کنار یکدیگر قرار می‌دهد؛ مادربزرگ، مادر و دختری که هرکدام در برهه‌ای متفاوت از تاریخ معاصر ایران زندگی می‌کنند و با شرایطی روبه‌رو می‌شوند که مسیر زندگی و امکان انتخاب‌هایشان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. فیلم از دل این سه روایت، تصویری از تجربهٔ زنانی می‌سازد که با وجود تفاوت زمانه و موقعیتشان، در مواجهه با محدودیت‌های اجتماعی و شرایط بیرونی، رنج‌هایی مشترک را تجربه می‌کنند.
در روایت نسل نخست، جنگ و پیامدهای آن زندگی زنی را دگرگون می‌کند که باید مسئولیت بزرگ‌کردن فرزندش را به‌تنهایی بر عهده بگیرد. در نسل بعد، مسئلهٔ ساختن زندگی تازه با مسئولیت مادری و محدودیت‌های ناشی از آن گره می‌خورد. نسل سوم نیز در موقعیتی متفاوت، با پرسش‌هایی درباره‌ی آینده و انتخاب مسیر زندگی روبه‌روست؛ پرسش‌هایی که با تعلق، خاطره و دلبستگی‌های عاطفی پیوند دارند.
«آدم» سه زندگی را در سه مقطع تاریخی به هم متصل می‌کند؛ زندگی‌هایی که در ظاهر مستقلند، اما در لایه‌های زیرین، تجربهٔ محدودشدن خواسته‌های فردی در برابر شرایط تحمیل‌شده، آن‌ها را به یکدیگر نزدیک می‌کند.
پوستر فیلم کوتاه «آدم»، ساختۀ «فرهاد شنتیایی»
وجه قابل‌توجه «آدم»، پیوند میان تجربهٔ این سه زن و شرایطی است که امکان تصمیم‌گیری آزادانه را از آن‌ها می‌گیرد. هر نسل با مسئله‌ای متناسب با زمانهٔ خود روبه‌روست، اما در هر سه روایت، زندگی شخصی زیر فشار عواملی قرار می‌گیرد که بیرون از خواست و ارادهٔ شخصیت‌ها عمل می‌کنند.
آنچه برای یک زن در قالب تحمل فقدان و پذیرفتن مسئولیت ظاهر می‌شود، برای دیگری به چشم‌پوشی از خواسته‌ای شخصی و برای نسل جوان‌تر به تردید دربارهٔ آینده تبدیل می‌شود. بنابراین، مسئله فقط تکرار رنج در سه نسل نیست؛ شکل رنج تغییر می‌کند، اما محدودیت در انتخاب و دشواری تحقق خواسته‌های فردی همچنان پابرجا می‌ماند.
در روایت نسل جوان‌تر، مسئلهٔ آینده و نسبت فرد با سرزمین و خاطراتش مطرح می‌شود. این نسل نیز، مانند دو نسل پیش از خود، در موقعیتی قرار می‌گیرد که انتخاب‌هایش به‌سادگی از خواسته‌های شخصی‌اش پیروی نمی‌کنند. دلبستگی به آدم‌ها و خاطرات، در کنار میل به ساختن آینده‌ای متفاوت قرار می‌گیرد و تعارضی عاطفی شکل می‌دهد که تجربهٔ شخصیت را از یک تصمیم فردی فراتر می‌برد.
فرهاد شنتیایی؛ تجربه‌گرایی در فرم
فرهاد شنتیایی پیش از «آدم»، فیلم کوتاه «مورچه» را ساخته بود؛ اثری که در چهل‌ویکمین جشنوارهٔ بین‌المللی فیلم کوتاه تهران به نمایش درآمد و در آرای مردمی مورد توجه قرار گرفت. در «آدم» نیز توجه به امکانات بیانی سینما و شیوه‌ی روایت، نقش مهمی در شکل‌گیری اثر دارد؛ با این تفاوت که این‌بار قاب‌بندی و سازمان‌دهی تصویر، نقش پررنگی در پیش‌برد روایت بر عهده می‌گیرند.
در این فیلم، فرم راهی برای پیوندزدن سه تجربه‌ی مستقل است؛ انتخابی که به ایدهٔ اصلی اثر نزدیک می‌شود و رابطه‌ی میان نسل‌ها را به بخشی از ساختار بصری تبدیل می‌کند. بنابراین یکی از مهم‌ترین انتخاب‌های «آدم»، شیوه‌ی روایت آن است. تصویر به سه قاب تقسیم می‌شود و هر قاب، بخشی از زندگی یکی از زنان را دنبال می‌کند. این ساختار که در سینما با عنوان قاب‌بندی چندبخشی (Split Screen) شناخته می‌شود، امکان می‌دهد سه زمان و سه تجربه به‌طور هم‌زمان پیش چشم مخاطب قرار بگیرند.
با پیش‌رفتن فیلم، سه قاب به دو قاب و سپس به یک تصویر واحد تبدیل می‌شوند؛ تغییری که به‌لحاظ بصری، پیوند میان سه نسل را برجسته می‌کند. این انتخاب در کلیت خود با ایدهٔ فیلم تناسب دارد، هرچند در بعضی لحظات، غلبهٔ فرم بر روایت چنان پررنگ می‌شود که خط داستانی و پیشروی دراماتیک اثر در حاشیه قرار می‌گیرد.
جمع‌بندی فیلم کوتاه آدم
«آدم» با کنار هم قراردادن زندگی سه زن، به رابطهٔ میان نسل‌ها و تأثیر شرایط تاریخی و اجتماعی بر انتخاب‌های فردی می‌پردازد. ساختار چندبخشی تصویر، سه روایت را هم‌زمان پیش می‌برد و تغییر تدریجی قاب‌ها، تلاشی برای تبدیل تجربه‌های جداگانه به تصویری مشترک است.
فیلم نشان می‌دهد که چگونه در سه برهه‌ی متفاوت، خواسته‌های فردی زنان زیر سایهٔ شرایط بیرونی قرار می‌گیرد. هرچند شکل این محدودیت‌ها از نسلی به نسل دیگر تغییر می‌کند، مسئلهٔ اصلی همچنان باقی است: دشواری انتخاب و ساختن زندگی‌ای که با خواسته‌های خود فرد هم‌خوان باشد.
فیلم کوتاه «آدم» در بخش داستانی مسابقه‌ی ملی چهلوسومین جشنواره‌ی بین‌المللی فیلم کوتاه تهران به نمایش درمی‌آید.