مجله میدان آزادی: در دوازدهمین نشست این فصل، فیلم سینمایی «پروین» به میزبانی «مجید اسطیری» -نویسنده و منتقد ادبی- و با حضور «محمد صابری» -منتقد، نویسنده و ژورنالیست سینما و تلویزیون- نقد و بررسی شد. مشروح این نشست را در گزارش زیر بخوانید:
به گزارش مجله میدان آزادی، در ابتدای نشست شب دوازدهم از فصل پنجم رویداد «نقد و تماشا» در قالب برنامۀ «سینما زندگی»، میزبان «مجید اسطیری» با تشکر از حاضران و تقدیر از «محمدرضا شریفینیا»، تهیهکننده و بازیگر فیلم «پروین»، به این نکته اشاره کرد که اکران فیلم «پروین» بدون همکاری ایشان میسر نبود. اسطیری در ادامه از «محمد صابری» به عنوان منتقد، نویسنده و روزنامهنگار سینما و تلویزیون برای آمدن به روی صحنه دعوت کرد.
چرا معجزۀ پروین؟
صابری نیز در ابتدای سخن با تشکر از حضور محمدرضا شریفینیا نقد خود را چنین آغاز کرد:
«بیشک فیلم «پروین» بهترین ساختۀ «محمدرضا ورزی» در کارنامه سینماییاش تا به امروز است. حتی میتوانم بگویم این فیلم جزو معدود آثار پرتره و شخصیتمحوری است که درباره بزرگان فرهنگ و هنر ایران ساخته شده است و در این زمینه، یکی از بهترین و موفقترین تجربههای سینمای ایران محسوب میشود. برای درک اهمیت فیلم «پروین»، ناگزیر باید به جایگاه خود پروین اعتصامی نگاهی داشت.»
صابری در ادامه گفت:
«عنوان اولیه فیلم «معجزه پروین» بود. چراکه پروین جزو تنها شاعرانی به شمار میآید که با وجود عمر کوتاه و فرصت اندک برای شاعری، توانسته است خود را به مرتبهای برساند که آثار و میراثش در حافظۀ جمعی ایرانیان نسلبهنسل منتقل شود.»
صابری به این موضوع از وجه دیگری نیز اشاره میکند:
«در چهار دهه پس از ثبت آثار پروین اعتصامی، تمام محافل دانشگاهی و همۀ نظریهپردازان ادبی در تلاش بودند که از نظر علمی ثابت کنند که وی شاعر نبوده است و معجزه پروین این است که با وجود این تلاشها در حافظه جمعی ایرانی او ماندگار شد.»
پرترۀ «پروین»، پیوند میان گاهشماری و نقطۀ عطف زندگی هنرمند
صابری در ادامه نقد زوایای مختلف فیلم را اینگونه پیش میبرد:
«در سینمای پرتره معمولاً دو نوع مواجهه با زندگی شخصیتهای واقعی وجود دارد: نخست رویکرد گاهشمارانه که بر اساس تاریخها و نقاط عطف زندگی پیش میرود و فیلم «پروین» این ویژگی را دارد. دوم رویکردی که فیلمساز با زاویۀ نگاه خاص خود، یکی از ویژگیهای برجستۀ زندگی هنرمند را محور قرار میدهد. به نظر من محمدرضا ورزی در نگارش فیلمنامه «معجزه پروین» و ساخت فیلم «پروین» پیوندی میان این دو سبک ایجاد کرده است. از یک سو نقاط اصلی زندگی پروین بر اساس تاریخها را ارائه میدهد و از سوی دیگر به یک نظرگاه مشخص دربارۀ پروین اعتصامی میرسد.»
وی با اشاره به عناصر داستان، «پیرنگ، شخصیت و مضمون»، دربارۀ این عناصر در فیلم پروین گفت:
«پیرنگ مربوط به ساختار کلی قصه است که در این فیلم بهدرستی رعایت شده است. مضمون کلیدی و محوری فیلم پروین، زنانگی پروین اعتصامی است؛ اینکه شاعری زن در فضایی مردانه بالیده و به این جایگاه رسیده است. فیلم در فرازهایی مانند صحنه شب شعر، با دیالوگهایی که خودِ پروین نسبت به روزگارش دارد، در پرداخت این مضمون بسیار موفق عمل میکند؛ بااینحال، گاهی وجود مضامین ثانویه و خردهپیرنگها بر این مضمون اصلی سایه میاندازد و فاصلهای میان مخاطب و آن محور اصلی ایجاد میکند. اگر انسجام فیلم بر مبنای همین مضمون کلیدی در تمام دقایق حفظ میشد، پروین میتوانست بینقصتر از آنچه امروز دیدهایم، باشد.»
«پروین»، بهترین ساختۀ «محمدرضا ورزی»
صابری سپس دربارۀ جایگاه پژوهش در آثار ورزی ادامه داد:
«وجه پژوهشگری و تاریخپژوهی محمدرضا ورزی معمولاً بر فیلمسازی و هنرمندی او مقدم است. این ویژگی باعث شده است آثار او از نظر اطلاعات تاریخی و دادههای مورد نیاز برای خلق بزنگاههای دراماتیک، معمولاً قابل توجه باشند. در فیلم پروین نیز به وضوح دیده میشود که فیلمنامه ریشه در پژوهشی مفصل دارد و بزنگاههای داستانی زندگی پروین اعتصامی با خوشسلیقگی شکار شدهاند. بااینحال، همانجایی که پایبندی به پژوهش و دادههای تاریخی به قیمت از دست رفتن انسجام روایت تمام میشود، آسیب پدیدار میشود. فیلم پروین نسبت به تجربههای قبلی ورزی – حتی در قیاس با سریالهای او – موفقترین اثرش است و این آسیب در آن بسیار کمرنگ است.»
صابری برای جبران این ضعف در آثار هنری گفت:
«برای رسیدن به نقطه ایدهآل در روایت پژوهشمحور، باید مانند سینمای مستند عمل کرد؛ اما تفاوت اساسی سینمای داستانی با مستند در این است که در فیلم داستانی، فیلمساز فارغ از همه دادههای موجود، باید جهانی منسجم، یکدست و دارای منطق علتومعلولی روی پرده خلق کند. در آن جهان، همۀ ابزار روایت باید با سختگیری به کار گرفته شوند وگرنه دستوپای هنرمند در مقام فیلمنامهنویس و کارگردان بسته میشود.»
باید قواعد ساختار سینما را پذیرفت
منتقد سینمای ایران در ادامه، به نمونهای از ابزارهای روایتگری در فیلم «پروین» اشاره کرد و گفت:
«یکی از ابزارهای روایت در این فیلم، نریشن یا صدای روی تصویر است. در ابتدای فیلم داستان را از زبان راوی، برادر پروین اعتصامی، میشنویم و این قرارداد اولیه با مخاطب شکل میگیرد که با یک راوی مواجهیم. اما در ادامه، این قرارداد تغییر شکل میدهد و زیرا صدای ذهنِ همه شخصیتها وارد ماجرا میشود. به خودیخود شنیدن صدای ذهنی کاراکترهای مختلف در سکانسهای گوناگون اشکال ندارد، اما از منظر قرارداد با مخاطب، وقتی در سکانس ابتدایی با صدای راوی (برادر پروین) همراه شدهایم و گویی هر آنچه میبینیم ریشه در آن بازیِ زمانی در سکانس اول دارد، دو مشکل پدید میآید: اول اینکه برخی سکانسها اساساً نباید دیده میشدند؛ سکانسهایی که برادر در آنها غایب است، به لحاظ منطق روایی نباید در فیلمنامه وجود میداشت. دوم اینکه صدای ذهنی شخصیتهای دیگر دیگر در قالب روایتِ این راوی قرار نمیگرفت.
اگر از همان ابتدا این قرارداد وجود نداشت که من دارم در یک فلشبک، در یک بازگشت ذهنی، تصویر و داستانی را ارائه میدهم که در ذهن برادر مرحومِ شاعر میگذرد، بسیاری از این موارد میتوانست به خوشسلیقگیهای فیلمنامهنویس تبدیل شود. فارغ از این قرارداد، در بسیاری از جاها صدای ذهنی شخصیتها به شکلگیری احساس در لحظه و عمیقتر شدن رابطه مخاطب با آن شخصیت یا حالوهوای سکانس کمک میکند. اما در سینما وقتی سراغ یک ساختار خاص میرویم، باید قواعد آن را نیز بپذیریم.»
خانواده، اثرگذارترین عنصر در شخصیت پروین
مجید اسطیری، میزبان نشست، ضمن تشکر از نکاتی که محمد صابری مطرح کرد، ادامه داد:
«اجازه دهید همینجا این پرسش را مطرح کنم. در این شبها که فیلمهایی با موضوع زندگی شاعران و نویسندگان بزرگ تماشا میکنیم، ناخودآگاه مقایسهای در ذهن شکل میگیرد و یک نقطه عطف تکراری در این فیلمها دیده میشود: مخالفت خانواده. برای من شخصاً بسیار جالب و هیجانانگیز است که زنی در برههای از تاریخ کشورمان که تجدد در حال ورود است، با نهایت تواضع و فروتنی و در اوج قدرت شاعری، نه تنها آن بلندپروازی و جاهطلبی را ندارد که بگوید: «دیوان من را چاپ کنید»، بلکه خانواده نیز نهتنها سنگ جلوی پای او نمیاندازند، بلکه دیوانش چاپ میشود و خود او بیاطلاع است. دوست داشتم به این مسئله اشاره کنم. چند شب پیش، با محمد صابری، مدام دریغ میخوردیم که برای چهرههای بزرگ ادبیات این کشور چنین فیلمهایی ساخته نشده است. حالا که «پروین» ساخته شده است، در واقع پرده از وجهی از ماجرا برمیدارد که بسیار افتخارآمیز است: تواضع و فروتنی که در نهاد پروین سرشته شده است. به نظرم این موضوع جای تأمل و گفتوگو دارد.»
سپس صابری در تایید نکات مجید اسطیری گفت:
«در زندگی پروین اعتصامی –که فیلم هم تا حدودی آن را به درستی منعکس میکند– نه تنها سنگاندازی در کار نبود، بلکه شاعرانگی و مواجهۀ لطیف او با جهان، عمیقاً متأثر از شخصیت پدر و مادرش است. من شخصاً پیش از این فیلم شناختی از پدر پروین نداشتم، اما فیلم این وجه از زندگی او را نشان میدهد.»
ازدواج، نقطۀ عطف دراماتیک زندگی پروین
صابری ادامه داد:
«دربارۀ ازدواج پروین، این نقطۀ عطف دراماتیک اصلی زندگی اوست. همانطور که پیش از این گفتیم، زندگی بدون فرازونشیب برای سینما جذابیت ندارد. فیلم بهدرستی از عروسی پروین وارد جهان او میشود، چون دستانداز اصلی و موقعیت دراماتیک وجودش، همان ازدواج ناموفق است. از منظر فیلمنامه، بحرانی که شخصیت اصلی باید از آن عبور کند تا به شناخت تازهای برسد، همین تجربۀ شکست در ازدواج است. اما مشکل اینجاست که پرداخت به تجربه ازدواج در فیلم دچار همان نگاه پژوهشزده شده است. ما فرایند تصمیم پروین برای قبول این ازدواج را در روایت نمیبینیم. اینکه او با چه توافقی با پدر به این ازدواج تن داد؟ آیا شناختی قبلی در کار بود یا نه؟ مواجهه خود پروین با مسئله ازدواج چگونه بود؟ اینها قصهپردازی لازم دارد. وقتی از سینمای داستانی حرف میزنیم، ناگزیر باید به کمک تخیل برای این بخشها قصه بسازیم. همانطور که شخصیت «دختر کولی» در فیلم تخیلی است و کارکرد داستانی خوبی دارد.»
.jpg?ver=x2Y4mvJ7cp18MEIunGZt3A%3d%3d)
صابری در پایان نقد خود گفت:
«شخصیتپردازی صرفاً شناسنامه دادن به کاراکتر است، اما شخصیت واقعی با کنشهایش شناخته میشود. دختر کولی به پروین کمک میکند تا کنشگریاش فراتر از کشمکشهای درونی و به سمت کشمکش با جامعۀ پیرامون برود. فیلم در این مرحله موفق است. اما در ماجرای ازدواج، فقر زمینهچینی و عدم پرداخت به ابعاد مختلف این تجربه، باعث میشود که ما با شکست او همذاتپنداری عمیقی نکنیم. اگر میدیدیم پروین با چه دغدغههایی این ازدواج را قبول کرده، زمانی که با شکست مواجه میشد، ارتباط متفاوتی با او برقرار میکردیم.»
مجید اسطیری در پایان نقد ضمن تشکر مجدد از محمدرضا شریفینیا و عرض تسلیت برای درگذشت مادر ایشان گفت: «به نظرم با صحبتهای خوب شما، یک دیدگاه کامل و جامع نسبت به فیلم پیدا کردیم. فیلم درخشانی را با هم دیدیم و لذت بردیم.» او همچنین از مخاطبان دعوت کرد با مراجعه به وبسایت مجلۀ میدان آزادی، علاوه بر امتیازدهی به این آثار، ریویوهای خود را ثبت کنند و نقد و نظر خود را بنویسند.
همچنین با هماهنگیهای انجامشده، اکرانهای این فصل از رویداد رایگان خواهد بود. فرایند ثبتنام در این رویداد آغاز شده است و علاقهمندان برای کسب اطلاعات بیشتر و رزرو صندلی میتوانند به صفحۀ اکران فیلمهای «سینمای زندگی» در وبسایت رویدادهای مجله میدان آزادی به نشانی event.azadisq.com یا به بازوی مجلۀ میدان آزادی در پیامرسان بله به نشانی @AzadiEBot مراجعه کنند.
لینکهای مرتبط:
۱. اکران و نقد فیلم سینمایی «پروین» در پنجمین فصل رویداد هنری «نقدوتماشا»، با حضور «محمد صابری»
۲. گزارش تصویری: اکران «پروین» با حضور «محمدرضا شریفینیا» و «محمد صابری» در شب دوازدهم اکران «سینمای زندگی» رویداد «نقد و تماشا»