مجله میدان آزادی: در چهاردهمین نشست از فصل «سینمای زندگی» فیلم سینمایی «سرزمین سایهها» به میزبانی «مجید اسطیری» -نویسنده و منتقد ادبی- و با حضور «کریم نیکونظر» -منتقد، نویسنده و پادکستر سینما- نقد و بررسی شد. مشروح این نشست را در گزارش زیر بخوانید:
از «ادراک یک اندوه» تا واقعیت یک سوگ
به گزارش مجله میدان آزادی، در آغاز این نشست، مجید اسطیری با خوانش بخشهایی از مقدمه کتاب معروف «سی. اس. لوئیس» با عنوان «گزارش یک سوگ» (که با نام «ادراک یک اندوه» نیز ترجمه شده است)، حالوهوای اثر را ترسیم کرد. او به ویژگی غریب این کتاب اشاره کرد و گفت:
«لوئیس پس از فقدان همسرش، این کتاب را با نام مستعار منتشر کرد. نکته حیرتانگیز اینجاست که دوستانش بدون آنکه بدانند نویسنده واقعی کتاب خود اوست، آن را به عنوان هدیه برایش میآوردند تا تسلایی بر اندوه سنگینش باشد.»
اسطیری با اشاره به ریتم آرام و لحن تاثربرانگیز فیلم افزود:
«این اثر بدون شک یکی از اندوهناکترین و طولانیترین فیلمهای اکرانشده در این دوره بود، اما همین ریتم آرام، جایگاه درستی در زیباییشناسی فیلم و درک ابعاد ابراهیموار امتحان الهی لوئیس دارد.»
ریچارد آتنبرو؛ کالبدشکافی یک رابطه ظریف
کریم نیکونظر، منتقد سینما، در ابتدای سخنان خود به کارنامه کارگردان فیلم اشاره کرد و گفت:
«ریچارد آتنبرو کارگردان فیلمهای بزرگی چون «گاندی» و «پلی در دوردست» است. هرچند او به ساخت فیلمهای پرحادثه شهرت دارد، اما در «سرزمین سایهها» دست به خلق اثری کاملاً متفاوت، آرام و متکی بر متن و بازیگر زده است.»
وی در ادامه افزود:
«فیلم برخلاف بیوگرافیهای مرسوم سینمایی، تنها به زندگی یک نویسنده نمیپردازد، بلکه مسئله اصلی آن «رابطه» است؛ رابطۀ انسان با انسان، رابطۀ انسان با خدا و مواجهۀ او با مفهوم عشق.»
ساختار ششگانۀ فیلم؛ گذار لوئیس از عقلگرایی به شهود
نیکونظر ساختار دراماتیک فیلم را به شش مرحله مجزا تقسیم کرد که سیر تحول شخصیت «جک» (سی. اس. لوئیس) را نشان میدهد:
«1. کنترل عقلانی و خشکی مذهبی: آغاز فیلم با استادی مواجهیم که احساساتش را کنترل کرده و فکر میکند با منطق و فلسفه عقلانی میتوان همه چیز را حل کرد.
2. آشنایی با جوی: ورود زنی آمریکایی، با پیشینهای کاملاً متفاوت (کمونیست سابق و نویسنده)، که لوئیس را از فضای بستۀ آکسفورد خارج میکند.
3 نزدیکی آگاهانه: شکلگیری رابطهای عمیق که نه از روی هیجان عاطفی صرف، بلکه بر پایۀ شناخت و شعور شکل میگیرد.
4. تجربۀ واقعی رنج: با بروز بیماری سرطان جوی، فهم نظری لوئیس از رنج -که پیش از آن در کتابهایش مثل «مسئله درد» دربارهاش مینوشت- به یک تجربه عینی، هولناک و توام با خشم تبدیل میشود.
5. مرگ جوی و ویرانی ذهنی: فروپاشی باورهای کلامی لوئیس در مواجهه با حقیقتِ عریانِ مرگ.
6. فرود بر زمین و آرامش جدید: تبدیل شدن یک الهیدان متکلم به انسانی آرام، زمینی و پذیرا.»
استعاره غار افلاطون و مسئله فراموشی
این منتقد سینما نام فیلم را کلیدی برای درک محتوای آن دانست و بیان کرد:
«سرزمین سایهها اشارهای مستقیم به استعارۀ غار افلاطون دارد. لوئیس جایی در فیلم میگوید «ما همگی در سایه زندگی میکنیم». او که همواره در حال جدل، مباحثه و موعظه بود، دچار نوعی «نسیان و فراموشی» نسبت به دردهای گذشتۀ خود مانند مرگ مادرش در ۹ سالگی، شده بود. ورود جوی به زندگی او، در واقع یادآوریِ اصول افلاطونی و حقیقت پشت این زندگی جاری است.»
تقابل فکری «سی. اس. لوئیس» و «جی. آر. آر. تالکین»
نیکونظر به روابط واقعی لوئیس با همعصرانش اشاره کرد و گفت:
«لوئیس عضو گروهی ادبی به نام «اهل جوهر» (Inklings) بود که اعضای برجستهای چون تالکین، نویسنده ارباب حلقهها، در آن حضور داشتند. تالکین یک کاتولیک بسیار متعصب بود، درحالیکه لوئیس نگاه متفاوتی داشت. تالکین معتقد بود هرچه رخ میدهد موهبت الهی است، اما لوئیس پس از تجربۀ رنجِ فقدان، از این مرحله عبور کرد و دچار تردیدها و خشم شدیدی نسبت به سکوت خدا در لحظات مصیبت شد؛ موضوعی که مایهۀ اختلاف فکری این دو نویسنده بزرگ فانتزی جهان بود.»
در ستایش بازی مینیمالیستی «آنتونی هاپکینز»
در بخش دیگری از نشست، کیفیت اجرای بازیگران مورد تمجید قرار گرفت. نیکونظر با اشاره به بازی درخشان آنتونی هاپکینز گفت:
«بازی هاپکینز در این فیلم، در اوج کنترل و ظرافت است و شباهت زیادی به اجرای او در فیلم «باقیماندۀ روز» دارد. او نقش یک استاد اتوکشیده و مبادیآداب بریتانیایی را بازی میکند که سنت آموزشوپرورشِ انگلیسی (گریه نکردن در ملاء عام و کنترل احساسات) بر او حاکم است. اما شکستن ناگهانی این بغض و گریۀ عریان او در پایان فیلم، پاشیدن رنگ واقعیت بر زمین است.»
حرکت معکوس سینما: فرود از آسمان به زمین
کریم نیکونظر در جمعبندی تحلیل خود، ویژگی ممتاز فیلم را حرکت برعکس آن در مقایسه با کلیشههای سینمایی دانست و تصریح کرد:
«بسیاری از فیلمهای تاریخ سینما، روایتی از وصل شدن انسان از زمین به آسمان و رسیدن به عرفان هستند. اما سرزمین سایهها این آدم را از آسمانِ عقاید خشک مذهبی و دنیای تخیلاتش به زمین میآورد. او را به یک انسان زمینی تبدیل میکند که متوجه میشود با کلمات آماده و جملات تکراری الهیاتی، نمیتوان سوگ عمیق انسانی را تسلا داد.»
کتابی گرهگشا برای عبور از سوگ
در پایان این نشست، ضمن تمجید از پیرنگهای ظریف فیلم، کتاب جستارگونۀ «گزارش یک سوگ» یا «ادراک یک اندوه» به ترجمۀ خانم «فرزانه طاهری» به مخاطبان و علاقهمندان حوزۀ ادبیات و سینما پیشنهاد شد؛ اثری که به تعبیر سخنرانان، جستاری فوقالعاده و گرهگشا برای درک و عبور از دوران سوگ به شمار میرود. او همچنین از مخاطبان دعوت کرد با مراجعه به وبسایت مجلۀ میدان آزادی، علاوه بر امتیازدهی به این آثار، ریویوهای خود را ثبت کنند و نقد و نظر خود را بنویسند.
این رویداد که با اکران فیلم «امیلی» آغاز شد به مدت بیست شب پیاپی برنامهریزی شده و علاقهمندان برای کسب اطلاعات بیشتر و رزرو صندلی برای دیگر شبهای این فصل میتوانند به صفحۀ اکران فیلمهای «سینمای زندگی» در وبسایت رویدادهای مجله میدان آزادی به نشانی event.azadisq.com یا به بازوی مجلۀ میدان آزادی در پیامرسان بله به نشانی @AzadiEBot مراجعه کنند.
مطالب مرتبط:
1. گزارش تصویری: اکران «سرزمین سایهها» با حضور «کریم نیکونظر» در شب چهاردهم اکران «سینمای زندگی» رویداد «نقد و تماشا»