گفت‌وگوی مجله میدان آزادی با اسدالله شعبانی - قسمت اول : «پنجاه سال پیش سرودم؛ امروز با نوه‌ام هم‌خوانی می‌کنم»

مجله میدان آزادی: تازه‌ترین صفحۀ «پرونده‌پرتره اسدالله شعبانی» را با مصاحبۀ اختصاصی مجله میدان آزادی با این هنرمندِ شاعر و نویسنده به روز می‌کنیم. این گفت‌وگو که توسط نیلوفر بختیاری -شاعر و ترانه‌سرا- انجام شده، در دو بخش تنظیم شده و منتشر می‌شود. بخش اول گفتگو را در ادامه بخوانید:

اسدالله شعبانی از چهره‌های ماندگار ادبیات کودک ایران است که بیش از چهار دهه است برای کودکان می‌نویسد؛ شاعری که از روزهای سخت کارگری در کوره‌پزخانه‌های تهران تا آفرینش ادبی در کانون پرورش فکری، راهی پرفرازونشیب و سبز را به روی ادبیات کودک گشوده است. او همچنین با عضویت در شورای کتاب کودک، تدوین کتاب‌های درسی و همکاری با «کیهان بچه‌ها»، صدها کتاب شعر و قصه به جامعۀ ادبی هدیه کرده و امروز نشر «توکا» را اداره می‌کند.

از میان آثار پرشمار او، شعر خاطره‌انگیز «زیبا زیبا، زیبایی ای ایران» در کتاب اول دبستان و آثاری چون «قصه‌های شیرین شاهنامه»، «خرمن شعر خردسالان»، «آخرین پرنده‌ی آزاد»، «دختر باغ آرزو»، «شاعر و شب‌بو» و بسیاری اثر درخشان دیگر در حافظۀ جمعی چند نسل خوش نشسته ‌است.در یکی از روزهای پاییزی پای صحبت‌های شاعری نشستیم که ریشه‌های درخت کهن‌سال شعرش به خاک ایران عاشقانه گره خورده است؛ حاصل این گفت‌وگو را در ادامه می‌خوانید:

اگر موافق باشید، گفت‌وگو را با نگاهی به مسیر فردی شما آغاز کنیم؛ چه زمانی دریافتید نوشتن برای کودکان برایتان اهمیت ویژه‌ای دارد؟

طبیعتاً هر کسی اول می‌خواهد حرف دلش را بنویسد؛ اما وقتی سروکار نویسنده با کودک است، مهم‌تر از هر چیز دغدغۀ ساختن آینده‌ای بهتر برای کودک است. طبیعت زادگاه من پر از تپه‌های ماهور، درخت‌های صنوبر و سنجد و حیواناتی چون خرگوش، روباه و گرگ بود. آسمان عجیب منطقۀ دامنۀ الوند که به سمت همدان و کردستان می‌رود، با خیلی جاهای ایران فرق دارد؛ انگار همه‌چیز در حرکت است، به‌خصوص ابرها. از بچگی شیفتۀ حرکت ابرها و ستاره‌ها بودم؛ آن‌قدر که زیر پایم را نگاه نمی‌کردم و بارها در چاه افتادم. به‌اصطلاح کودکی سربه‌هوا بودم. یک‌بار در بیابان، محو حرکت ابرها بودم که در ته یک چاه زغالی عمیق افتادم. دریچۀ چاه تنگ بود، اما هرچه پایین‌تر می‌رفتی، وسیع‌تر می‌شد و همین بیرون آمدن را سخت می‌کرد. موقع افتادن، لانۀ زنبورهای اسبی را هم با خودم کندم؛ فکر می‌کنم ده‌بیست‌تایشان نیشم زدند. بالاخره با تقلا از چاه بیرون آمدم و گریه‌کنان به سمت خانه دویدم. بدنم کاملاً باد کرده بود. در همان حال، مرد کشاورزی مرا دید، لباس‌هایم را درآورد و بدنم را با گل پوشاند. ده دقیقه زیر گل ماندم و ورم‌ها خوابید.

از همان سال‌ها روحیۀ کشف در من بود. غروب‌ها، پای درخت‌های نزدیک خانه‌مان، پرنده‌ها با هم می‌خواندند و بعد چه‌چۀ بلبل همۀ صداها را قطع می‌کرد. این بازیِ صداها برایم جذاب بود. عادت داشتم زیر درخت بنشینم، موسیقی گوش بدهم و همان‌جا خوابم ببرد. برای همین است که عاشق ایرانم. در منطقۀ ما، به‌خاطر گوناگونی جغرافیایی، تاریخی و قومی، لر و کرد و فارس و ترک کنار هم زندگی می‌کردند. من در چنین محیطی بزرگ شده‌ام و شاید به همین دلیل است که عاشق همه‌جای ایرانم.

کمی بیشتر از حال‌وهوای کودکی‌تان در روستا برایمان بگویید.

کودکی من در فقر گذشت. می‌دیدم خیلی‌ها از گرسنگی می‌میرند. مردم در زمین‌های کشاورزی، بدون آب و برق زندگی می‌کردند و فقر و بیماری بیداد می‌کرد. یک روز کودکی را دیدم که از گرسنگی می‌مرد. او را به طرف قبله خوابانده بودند و مادرش می‌گفت: «اگر یک تکه نان داشتیم، این بچه زنده می‌ماند.» رفتم ماجرا را به مادرم گفتم. مادرم گریه کرد و فوراً یک بغل نان به من داد. نان را که بردم، مادر پسرک یک تکه از آن را به بچه داد؛ بچه جان گرفت و گفت: «من می‌خواهم بازی کنم.» در کشوری که نفتش را آمریکا و انگلستان می‌بردند، مردم نان نداشتند. می‌شد شب با بچه‌ها بازی کنیم و فردا صبح جارچی جار بزند که فلان بچه تب کرده و مرده است. دکتری در کار نبود.

چه شد که روستا را ترک کردید و راهی تهران شدید؟

در زندگی شانس بزرگی آوردم که از محیط بستۀ روستا بیرون آمدم و به تهران رسیدم؛ تجربه اندوختم و با آدم‌هایی آشنا شدم که تحصیل‌کرده بودند. یادم هست در دوره‌ای حتی یک وعده غذا هم در دسترسم نبود. یک‌بار دیدم اسکناس ده‌تومانی روی زمین افتاده است. آن زمان کارگری می‌کردم. آن‌قدر مذهبی بودم که سریع دنبال مسجد گشتم و پول را به مسجد دادم. یازده‌ساله بودم که به تهران آمدم. در تهران، در کوره‌های آجرپزی کار می‌کردم و برای پدر و مادرم پول می‌فرستادم. کمک‌خرج خانواده بودم و هم‌زمان مدرسه می‌رفتم. در تمام سال‌های قبل از انقلاب، به‌عنوان کارگر در تهران سخت کار می‌کردم. شبانه درس می‌خواندم و در تمام این مدت شعر هم می‌نوشتم.

شعرهایم در مجلۀ «رستاخیز» چاپ می‌شد؛ همان‌جا که اخوان، شاملو و شاعران مطرح دیگر شعر منتشر می‌کردند. با این همه، جامعۀ روشنفکری ما اندک بود. حتی وقتی شعرهایم چاپ می‌شد، پول نداشتم مجله را بخرم. در دکه‌های روزنامه‌فروشی سرک می‌کشیدم تا ببینم شعر من غلط چاپی دارد یا نه. بعضی وقت‌ها فروشنده می‌دید و می‌گفت: «دست نزنید» و من با شرمندگی می‌رفتم. آن زمان دوستی داشتم که با هم فوتبال بازی می‌کردیم. یک روز آمد، کتابی زیر بغلش بود و گفت: «این کتاب را خواهر من نوشته.» بعدها فهمیدم خواهرش بازیگری است که قبل از انقلاب در فیلم «قیصر» هم بازی کرده. دوستم گفت این شعرها هنوز چاپ نشده‌اند و چون می‌دانست می‌نویسم، از من خواست ویرایششان کنم. بعدها خودم هم چند شعر گفتم. دوست خواند و گفت: «خیلی خوب است.» بعد پیشنهاد داد برویم عضو کتابخانۀ کانون شویم. این اتفاق برای من سرآغاز مسیر تازه‌ای بود؛ جالب این‌که هفتۀ پیش، بعد از حدود پنجاه سال، اتفاقی همدیگر را دیدیم. او حالا خلبان شده است.

درباره روزهای پیش از انقلاب و تنفس در فضای کانون پرورش فکری برایمان بگویید. در کانون مشغول چه فعالیت‌هایی بودید؟

آن روزها کتاب‌های کانون را یکی‌یکی بلعیدم. بعد از آن، در کتابخانه‌های عمومی هم خیلی کتاب خواندم؛ از فلسفۀ هگل تا کتاب‌های عروضی مثل «المنجد فی معاییر الاشعار العجم». یادم است آن زمان به شیوۀ خاقانی قصیده می‌سرودم.

همچنین در دوره‌ای از کودکی و نوجوانی فرصت خاطره‌نگاری داشتم. چون خاطرات بزرگان را می‌خواندم و با خودم فکر می‌کردم اگر روزانه گزارشی از آنچه می‌بینم بنویسم، حتماً به مهارت نوشتنم کمک می‌کند.

به کانون که رفتم، فهمیدم چیزی به نام ادبیات کودک هم وجود دارد. یادم می‌آید آقایی به نام «تیمور تاشلو» مرا در کانون دید، از روزنامه‌دیواری‌هایم خیلی خوشش آمد و یک دیوان حافظ به من هدیه داد. بعد هم خانم کتابداری در ادارۀ کانون مرا به «سیروس طاهباز» معرفی کرد.

یادتان هست نخستین شعرتان کجا منتشر شد؟

دکتر «قدمعلی»، شاهنامه‌پژوه، اولین شعر مرا که شعری دربارۀ آزادی زن بود، چاپ کرد. این شعر مثنوی‌ای بود با این درون‌مایه که اگر آزاد نباشی، دوست داشتن معنایی ندارد.

پس از انقلاب هم همکاری شما با کانون پرورش فکری ادامه پیدا کرد، درست است؟

بله. بعد از انقلاب، یکی از دوستانم گفت تو که این‌همه برای تجهیز کتابخانۀ کانون کمک کردی، چرا با خود کانون همکاری نمی‌کنی؟ ابتدا به‌عنوان عکاس برای مصاحبه رفتم و رد شدم، بعد به‌عنوان شاعر برای همکاری دعوتم کردند. آن زمان در کانون تنها کارمندی بودم که در کانون می‌نوشتم؛ بقیه بیشتر کار اداری می‌کردند. اول از من پرسیدند: «کدام بخش را مدیریت می‌کنی؟» گفتم: «هیچ‌جا. من فقط می‌توانم کار نوشتن را به عهده بگیرم». دو سه سال اول، دعوا بر سر این بود که جنگ برای بچه‌ها نیست و همین باعث شد اخراجم کنند. تصمیم داشتم از کانون بروم تلویزیون که از من خواستند بمانم. در همۀ این سال‌ها برای خوشایند این و آن حتی یک خط هم ننوشتم و کار سفارشی را فقط از بچه‌ها گرفتم. نتیجه‌اش این شد که ششصد کتاب از من چاپ شد و سال‌ها در سطح مناطق دبستانی سراسر ایران دوره‌های آموزشی برگزار کردم. چند سالی هم در رادیو، در دو برنامۀ خردسال و نوجوان با نام «جوانه‌ها» حضور داشتم. خلاصه، هرجا سخن از ادبیات کودک بود همکاری می‌کردم و هم در حوزۀ بزرگسال، هم کودک، شعر می‌گفتم. شاید سی سال فقط با مربی‌ها کار کردم و هم‌زمان از طرف کانون، کارشناس ادبیات کودک آموزش و پرورش بودم. آن زمان ما حتی نمی‌دانستیم که بابت سفرهایمان حق مأموریت هم داریم. با بخشی از حقوق خودمان برای بچه‌های مناطق کم‌برخوردار کتاب می‌خریدیم و برای چند هزار کودک، اردوهای آموزشی برگزار می‌کردیم. کانون در این زمینه نقشی نداشت.

اولین مجموعه شعر کودک‌تان کدام اثر بود و چه زمانی شکل گرفت؟

یک کتاب از ترانه‌هایی را که آن زمان چاپ کرده بودم به کانون دادم و یک کتاب هم به انتشارات امیرکبیر. من دو نوه دارم. نوۀ کوچک‌ترم «بامداد» است؛ دو سالش است. یک‌ساله بود که به من می‌گفت «بابابا». عادت داشت به‌جای بابا، سه‌تا «با» بگذارد. یک‌بار گفت: «می‌خواهم بغلم کنی، کتابخانه‌ات را نگاه کنم». دستش را دراز کرد و کتابی را از قفسۀ بالا بیرون کشید. نگاه کردم؛ دیدم دو جلد از مجلات «کیهان بچه‌ها»ست که به عالی‌ترین شکل صحافی شده. به یاد خاطرات سال 1360 و اوایل انقلاب افتادم، زمانی که در کانون کارمند شده بودم و با دوستانی که شعر کودک کار می‌کردند، به کیهان بچه‌ها رفت‌وآمد داشتیم.

آن زمان در انتشارات امیرکبیر به‌عنوان کارشناس دعوت می‌شدم و جلسات شبانه برگزار می‌کردیم. در یکی از همان جلسه‌ها، ترانه‌ای به نام «بزک زنگوله‌پا» را بازسازی کردم. اصل این ترانه کُردی بود که از زبان مادربزرگم شنیده بودم؛ آن را به فارسی برگرداندم. کتاب با تیراژ ده‌هزار نسخه چاپ شد و در یک هفته تمام شد. بعد هم تا چاپ دهم پیش رفت. بعد از آن جنگ شروع شد و این‌جور کارها در امیرکبیر متوقف شد. در کانون هم، با شروع جنگ، کتاب «ما با هم» را چاپ کردم. «احمدرضا احمدی» آن زمان با من هم‌اتاقی بود و من، «سیروس طاهباز» و او در یک اتاق کار می‌کردیم. شعرها را به انتشارات کانون دادم و احمدرضا ویراستاری‌شان را انجام داد. بعد از انقلاب، او کار ویراستاری می‌کرد. احمدرضا در همه‌چیز آدم خوش‌سلیقه‌ای بود؛ البته جز در سرودن شعر. کتاب «ما با هم» بعد از ویراستاری او به‌عنوان اولین دفتر شعر من چاپ شد. شعر اول کتاب هم شعری به همین نام دربارۀ عناصر طبیعت بود. در بخشی از آن شعر سروده‌ام:

«من، تو، او، ما هستیم
ما با هم پیوستیم»

هریک از شخصیت‌های این شعر دیالوگی دارند و این اثر روایتگر روند برآمدن گل است.

این همان ماجرایی بود که نوه‌تان پس از سال‌ها از قفسه‌ کتابخانه بیرون کشید؟

بله. وقتی نوه‌ام بامداد، آن کتاب صحافی‌شدۀ کیهان بچه‌ها را از قفسه بیرون کشید، اولین شعرم به یادم آمد. «محمدعلی بهمنی» آن زمان در انتشارات بامداد به من گفت: «ما داریم می‌رویم کیهان بچه‌ها، تو هم بیا و شعر کودک کار کن.» دو سال بعد، این دو جلد از کیهان بچه‌ها را که شعرهایم در آن چاپ شده بود، جمع‌آوری و صحافی کرد و به من داد.

بامداد که آن کتاب را بیرون کشید، خیلی متأثر شدم. سپس شعری را که از اولین شعرهایم بود برایش خواندم. آخرش این‌طور تمام می‌شد:

«کو کو کو، پیدا شد
از هر جا گل وا شد»

همین که این را خواندم، بامداد شعر را حفظ کرد. مدتی بود که شب یا حتی وسط روز از خواب می‌پرید و می‌گفت «کو، کو، کو؟»، و ما همه باید می‌گفتیم «پیدا شد». او می‌گفت «از هر جا»، ما می‌گفتیم «گل وا شد». اگر نمی‌گفتیم، گریه می‌کرد. با خودم گفتم: پنجاه سال پیش این شعر را سروده‌ام، بی‌آن‌که بدانم پنجاه سال بعد با نوه‌ام آن را هم‌سرایی می‌کنم.

ادامه دارد ...