مجله میدان آزادی: یازدهسال پیش سکتۀ «رضا رویگری» و در ادامه تا حد زیادی گوشهگیرشدن و زمینگیرشدن این هنرمند محبوب اندوه بسیاری برای مردم ایران به همراه آورد، شاید بیش از خبر درگذشت او در چندروز گذشته. امسال در زادروز این هنرمند سرشناس یک تکنگاری با نگاهی به زندگینامه و مهمترین آثار رضا رویگری را در مجله میدان آزادی منتشر کرده بودیم و پس از اعلان خبر درگذشت او، از حسن صنوبری -منتقد و پژوهشگر موسیقی- خواهش کردیم تا فهرستی از ده اثر برتر رضا رویگری در موسیقی را برایمان فراهم کند. این فهرست را با توضیحات و انتخاب صنوبری در ادامه بخوانید و بشنوید:
«محمدرضا رویگری» (۱۴۰۴-۱۳۲۵) از چهرههای مهم هنر معاصر ایران بود که فعالیت هنری خود را از دهه ۴۰ با بازی در تئاتر آغاز کرد. او پس از گذراندن آموزشها و تجربههای نمایشی، بهتدریج وارد سینما و تلویزیون شد و بهویژه پس از انقلاب با ایفای نقش در مجموعهها و فیلمهای شاخص، جایگاه مهم و تثبیتشدهای در میان مخاطبان سینما به دست آورد. رویگری با تکیه بر بازیهای باورپذیر و شخصیتپردازیهای ریشهدار اجتماعی، نماینده نسلی از هنرمندان متعهد به مسائل فرهنگی بود و جدا از توانایی بالایش در بازیگری، اهمیت دیگر کارنامۀ هنری او در پیوند میان هنر نمایشی و دغدغههای هویتی و اجتماعی ملی است.
اهمیت دیگر رویگری در این بود که او یک شخصیت و یک هنرمند چندوجهی بود. رویگری علاوه بر بازیگری و فعالیت در سینما، تئاتر و تلویزیون، در عرصۀ نقاشی و بهویژه موسیقی نیز فعال بود و به سختی میتوان اهمیت موسیقایی او را از اهمیت سینماییاش کمتر دانست. رضا رویگری در موسیقی بیش از هرچیزی بهواسطۀ اجرای سرود معروف «ایران ایران» یا «الله الله» در آستانه انقلاب شناخته میشود، اثری که با آهنگسازی فریدون خشنود و شعر افشین سرفراز یکی از ترانههای شاخص آن روزگار و یکی از آثار مهم و محبوب موسیقی ملی میهنی ایران است. اما جدا از انبوه تکآهنگها و قطعات پراکنده، سه آلبوم رسمی با خوانندگی رویگری منتشر شده است:
- «از عشق گفتن» (دهه ۷۰)
- «غوغا» (دهه ۸۰)
- «کازابلانکا» (۹۰)
اما بخش مهمی از سابقۀ موسیقایی دیگر رویگری در آثار سینمایی (مثل فیلم هامون، فیلم مسافر ری و...) و شاید بیشتر و مهمتر در تئاترهاست و متاسفانه این آثار با همه زیبایی و ارزشمندی هیچگاه به صورت رسمی منتشر نشدهاند. من در این فهرست سعی کردم بهجز آثار معروف و رسمی، بعضی از این آثار منتشرنشده را نیز برای شما فراهم کنم و در ادامه نیز سعی میکنیم و امیدواریم این فهرست کاملتر شود. تا همینجای کار، تلاش شده که فهرست برترینهای رویگری تنوع فرمی، ژانری و زمانی داشته باشد؛ بنابراین در این فهرست هم آوازها و تصنیفهای مبتنی بر موسیقی سنتی (ردیفدستگاهی) ایرانی را میشنویم، هم آثاری در فضای موسیقی نواحی و هم بخشی از تجربههای رویگری در فضای موسیقی پاپ.
1. تصنیف «دلم عاشق شد و جان متهم گشت»
بخشی از موسیقی تئاتر «مرغ مینا»
با شعر عطار نیشابوری
متن ترانه:
دلم عاشق شد و جان متهم گشت / زسر تاپا وجود من عدم گشت / چنان آن آتشم در جان اثر کرد / که آن آتش تنم را بیخبر کرد
2. آواز و تصنیف «عاشق سرگشته»
از آلبوم موسیقی «از عشق گفتن»
متن ترانه:
سر به سوی کعبه و پا در ره میخانه دارم / با خدا دست دعا من در ره پیمانه دارم / بهر من کنج قفس با آشیان فرقی ندارد / عاشقم در وادی بی خانمانی خانه دارم / خدایا عاشقی سرگشتهام / ز راه میکده برگشتهام / میخانه را گم کردهام یا رب / به سوی تو رو آوردهام / خدایا بیش از این زارم مکن / به چشم عاشقان خوارم مکن / تو شرمنده از یارم مکن خوارم مکن زارم مکن یا رب / مرا بیش از این زارم مکن خوارم مکن زارم مکن یا رب / الهی به زنجیر زلف بتان به سوز درون شکسته دلان / به نور خرابات پیر مغان / خدایا دلی سر به راهم ده / به دامان عشقش پناهم ده / مرا بیش از این شیدا مکن / در پیش او رسوا مکن یا رب / الهی به زنجیر زلف بتان / به سوز درون شکسته دلان / به نور خرابات پیر مغان / الهی دلی سر براهم ده / به دامان عشقش پناهم ده
3. آواز «بشنو از نی»
بخشی از موسیقی فیلم «دلشکسته»
با شعر مولوی
متن ترانه:
بشنو از نی چون حکایت میکند / از جدایی ها شکایت میکند / کز نیستان تا مرا ببریدهاند / از نفیرم مرد و زن نالیدهاند
4. تصنیف «نارفته به شاهراه وصلت گامی»
بخشی از موسیقی تئاتر «مرغ مینا»
با شعر رودکی
متن ترانه:
نارفته به شاهراه وصلت گامی / نایافته از حسن و جمالت کامی / ناگاه شنیدم از فلک پیغامی / کز خُمّ زوال نوش بادت جامی
5. ترانۀ «مطرب عشق»
از آلبوم موسیقی «غوغا»
متن ترانه:
بی خبران خبر خبر ، ميکده باز باز شد / نيمه شبی به درگهی دست کسی دراز شد / شيخ فرود آمد از منبر وعظ و مرثيت / مطرب عشق از ميان هی زد و برفراز شد / میرسدم ز هر طرف بانگ رباب و چنگ و دف / يار ز راه میرسد دمدمهی نياز شد / چنگ به دامنش زدم عشوه نمود و بست در / سنگ چو بر درش زدم صد در بسته باز شد / سر وجود خال تو ، مستیام از خيال تو / آينهی جمال تو ، ساغر اهل راز شد / آينه وقت ديدنت بر دلش آه، خيمه زد / سرو چو ديد قامتت خم شد و در نماز شد
6. آواز «بخارا» و تصنیف «باد شبگیری»
بخشی از موسیقی تئاتر «مرغ مینا»
با شعرهای رودکی و عطار (فقط آواز با صدای رویگریست)
متن ترانه:
هر باد، که از سوی بخارا به من آید / با بوی گل و مشک و نسیم ختن آید / بر هر زن و هر مرد، کجا بروزد آن باد / گویی مگر آن باد همی از ختن آید / نی نی، ز ختن باد چنو خوش نوزد هیچ / کان باد همی از برمعشوق من آید / الا ای باد شبگيری گذر کن / ز من آن ترک يغما را خبر کن / بگو کز تشنگی آبم ببردی / ببردی آبم و خوابم ببردی
7. تصنیف «شادآمدی»
از آلبوم موسیقی «از عشق گفتن»
با شعر فواد کرمانی
متن ترانه:
شاد آمدی شاد آمدی ناگه ز در باز آمدی / بنشین و خوش چون محرم راز آمدی / خوش بینمت ماه پریوش بینمت / حوری مگر با شیوه ی ناز آمدی / زاری کنان پیش رخ تو بیدلان / چون بلبل و گل ناگهان با برگ و با ساز آمدی / سرو روان بر جویبار عاشقان / ای دولت و بخت جوان بس خوب و دم ساز آمدی / با ما خوش آ پیش من آ / هن شوخ و شنگ و دلربا خانه برانداز آمدی / صبری بکن یا جامهی صبری بنه / چون یوسف مصری دگر با قدر و اعزاز آمدی
8. ترانۀ «قاصدک»
از آلبوم موسیقی «کازابلانکا»
متن ترانه:
قاصدک؛ بیا کنار بَرام از خونه بگو / از همون خونه که پشتِ گریه، پِنهونه بگو / بگو: چند تا گریه راهه تا جواهـر دهِ سبز؟ / چند تا راه بندونِ سنگی! چند تا دیوار!چند تا مرز / بگـو: از خوابِ مُتل قو از شبِ دریا کنار / بگو: از چیزایی؛ که ازَم گرفته روزگار / بگو: از محلههایِ بیریایِ بچگی / غیرِ من، کسی نمونده حرفاتو بِهش بگی / بگو: از تجریش و سینمایِ بی سقفِ بهار / بگو: از تپیدنایِ دو تا قلبِ بی قرار / از تبِ دیدن سَنگام؛ توو تابستونای داغ / شوق آرتیسبازی تو اون؛ خلوتِ نابِ کوچه باغ / دیگه خسته ام! من از شمردنِ دقیقهها / خستهام از این شبایِ سوت و کورهِ بیصدا
9. آهنگ «نوایی»
از آلبوم موسیقی «از عشق گفتن» (ملهم از موسیقی مقامی تربت جام)
با شعر طبیب اصفهانی
متن ترانه:
غَمت؛ در نهان خانهیِ دل نشینَد / بنازی؛ که لیلی، به مَحمل نِشیند / مرنجان دلم را که این مرغِ وحشی / ز بامی که برخاست؛ مُشکل نشیند / نوایی نوایی نوایی نوایی / همه با وفایند تو گُلِ بی وفایی / به دنبال محمل؛ چنان زار گریم / که از گریه ام ناقه در گل نشیند / به دنبالِ محمل؛ سبک تر قدم زن / مبادا غباری؛ به محمل نشیند / خلد گر به پا خاری آسان بر آرم / چه سازم به خاری که در دل نشیند / طبیب از طلب در دو گیتی میاسا / کسی چون میان دو منزل نشیند / بنازم به بزم محبت که آنجا / گدایی به شاهی، مقابل نشیند
10. آهنگ – سرودِ «ایران ایران» (یا «الله الله»)
با آهنگسازی فریدون خشنود و با شعر افشین سرفراز (در این قطعه هم آوازخوانی، هم دکلمه و هم اذانگویی رویگری را میشنویم)
یک بازتنظیم و ریمیکس پاپ از «ایران ایران» (یا «الله الله»)
با تنظیم امیرمهدی کریمی
(آهنگ ایران ایران بارها با تنظیمها و بازتنظیمهای مختلف هنری و بازاری منتشر شده است. از جمله تنظیم هنری همایون رحیمیان. اما این یک نمونه از بازتنظیمهای بازاری است.)
متن ترانه:
ایران ایران ایران! رگبار مسلسلها / ایران ایران ایران مشته شده بر ایوان! / مژده شده بر ایوان / الله الله الله / الله الله الله / لا اله الا الله / لا اله الا الله / الله الله الله / الله الله الله / الله اکبر الله اکبر! / خون و مرگ و عصیان / بنگر که همه فریاد / بنگر که همه طوفان / از اشک یتیمانت از خون شهیدانت / فردا که بهار آید صد لاله به بار آید / فردا که بهار آید آزاد و رها هستیم / نه ظلم و نه زنجیری در اوج خدا هستیم!