مجله میدان آزادی: نهم آبان‌ماه (31 اکتبر) سالروز تولد هنرمندی از صحرای آفریقاست که نامش در موسیقی جهان ثبت شده است. به همین مناسبت، فهرستی از بهترین موسیقی‌های «علی فارکا توره» برای شما گردآورده‌ایم. این فهرست را با مقدمه و به قلم سپیده جانباز در ادامه بخوانید:
موسیقی که آن را به نام «بلوز صحرا» (Desert blues) می‌شناسند، سبکی موسیقایی‌ست که از منطقه صحرا در شمال و غرب قاره وسیع آفریقا برخاسته، از زندگی مردمانی که دیگران آن‌ها را «طَوارِق» یا «توآرگ‌ها» (Tuareg)، و آن‌ها نیز خودشان را «کِل تاماشق» (کسانی که به گویش تاماشق سخن می‌گویند) و یا امازغان (به معنای مردمان آزاد) نامیده‌اند. اقوامی که زمانی در سراسر قاره کوچ‌نشین بوده و حالا عمدتا در غرب صحرا ساکن‌اند، در کشورهای مالی، نیجر، الجزایر، لیبی و بورکینافاسو؛ و با لباس‌های آبی سنتی‌شان معروفند به «مردمان آبی صحرا».
«علی فارکا توره»، آهنگساز، خواننده، و نوازنده خبره گیتار در مالی، در منطقه تیموکتبو به دنیا آمد. توره از کسانی بود که طنین این موسیقی را از منطقه آفریقا فراتر برد و به گوش جهان رساند. همانطور که از انتخاب نام «تیمبوکتوی سخنگو» برای یکی از آلبوم‌هایش پیداست، در موسیقی او نه فقط تیمبوکتو که تمامی صحرا به سخن در می‌آید تا از داستان‌های خود و مردمانش، و همچنین میراث غنی و سرشاری که این مردم به موسیقی جهان بخشیده‌اند حکایت کند. به مناسبت سالروز تولد این هنرمند، در این فهرست، ده موسیقی شنیدنی از توره خواهید شنید:
1. Ruby / آلبوم «علی و تومانی» با همکاری «تومانی دیاباته» / 2010
ترکیب صدای گیتار توره و ساز «کورا»ی دیاباته در این موسیقی به گوش‌می‌رسد. دیاباته، یکی دیگر از بزرگترین نوازندگان مالی، در مصاحبه‌ای نوازندگی‌های مشترکش با توره را اینطور توصیف کرده است:
«من موسیقی را با همان روحی می‌نواختم که علی می‌نواخت؛ نه برای اهداف تجاری، نه صرفاً برای مخاطبان امروز، بلکه برای اینکه نسل پشت نسل، آن را بشنوند».
روبی نا دختر کوچک نیک گلد، تهیه‌کننده آلبوم بود که هنگام ضبط ظاهرا کنار توره نشسته بود و او هم، این قطعه را به او تقدیم کرد.
2. Soukora آلبوم «تیمبوکتوی سخنگو» با همکاری «رای کودر» / 1994
این قطعه به زبان بامبارایی خوانده شده، در آلبومی که از ابتدا قرار بود ماهیتی چندزبانه داشته باشد. توره در این آلبوم به ۱۱ زبان آواز می‌خواند و گیتار آکوستیک و الکتریک، بانجوی شش‌سیم، نجارکا و سازهای کوبه‌ای می‌نوازد. او در این زمان موسیقی را کنار گذاشته و بر زمین‌های کشاورزی‌اش تمرکز کرده بود ، اما تهیه‌کننده‌اش او را متقاعد کرد تا این آلبوم را ضبط کند. آلبومی که مدتی بعد جایزه‌ی گرمی بهترین آلبوم موسیقی جهان را از آن خود کرد. ترانه این قطعه را خود توره نوشته، واژه‌ی«Soukora» به معنای «شب» است و خواننده به معشوقش می‌گوید شب فرارسیده و از او می‌خواهد منتظرش بماند.
3. Savane آلبوم «ساوان» / 2006
برخلاف بسیاری از قطعات توره که به زبان‌های محلی مالی اجرا شده‌اند، ترانه این قطعه که توسط خود توره سروده شده به زبان فرانسوی است. و فردی را توصیف می‌کند که مجبور به ترک وطن خود شده (احتمالا کارگری آفریقایی که به فرانسه مهاجرت کرده)، دلتنگ سرزمین مادری‌ست و از شرایطی که این جدایی را به وجود آورده، مانند بیابان‌زایی و درگیری‌های خشونت‌آمیز در سرزمینش انتقاد می‌کند. توره در این ترانه از المان‌های موسیقی بلوز جنوب آمریکا که از بردگی در مزارع زاده شد استفاده کرده و خویشاوندی این سنت‌های موسیقایی، و انسان‌هایی را که تحت شرایط تاریخی اجتماعی مشابهی زندگی کرده‌اند را نشان می‌دهد.
آلبوم «ساوان» آخرین آلبوم ضبط شده توسط توره‌ست که انتشارش پس از مرگ این هنرمند انجام شد. پس از سال‌ها تمرکز بر کشاورزی و با آگاهی از شدت بیماری‌اش (درجلسات آخر ضبط حتی نمی‌توانست به استودیو برود) توره باز هم نگران این بود که نسل جوان کشورش با میراث موسیقایی مناطق مختلف آشنایی کافی نداشته باشند. به همین دلیل، گروهی از نوازندگان محلی تشکیل داد و شروع به ضبط کرد. توره این آلبوم را بهترین و قدرتمندترین آلبوم تمام عمر خود توصیف می‌کرد.
4. Sabu Yerkoy آلبوم «علی و تومانی» با همکاری «تومانی دیاباته» / 2010
قطعه‌‌ای در ستایش استقلال مالی از استعمار فرانسه که دیاباته و دیگران می‌گویند توره از دهه 60 و همزمان با فضای استقلال مالی آن را اجرا می‌کرده است. نسخه‌های دیگری نیز از این قطعه در آلبوم‌های دیگرش وجود دارند، اما این نسخه با همراهی دیاباته و کورای او ضبط و به آلبوم «علی و تومانی» اضافه شد. عنوان « Sabu Yerkoy» به معنای سپاس از خداست که در طول ترانه تکرار می‌شود.
استقلال مالی برای ما خوب بود
زیرا سرزمینمان را دوباره به دست آوردیم
زیرا اکنون به آینده امیدواریم
زیرا رودخانه‌هایمان را دوباره پس گرفتیم
زیرا هر آنچه به ما تعلق داشت، دوباره از آنِ ما شد
پس به خود می‌بالیم و حالمان خوب است
5. Safari آلبوم «مسافر» / 2023
حدود 15 سال بعد از مرگ توره، چند قطعه منتشرنشده از او در قالب آلبوم مسافر به‌دست پسر او «ویو فارکا توره» و «نیک گلد» گردآوری شد. کلمه سافاری که در زبان انگلیسی به معنای سفر اکتشافی در آفریقاست، اما در دفترچه آلبوم به معنی این واژه در زبان سونگهای اشاره شده: دارو یا درمان.
6. Ai Du آلبوم «تیمبوکتوی سخنگو» با همکاری «رای کودر» / 1994
این قطعه یکی از شناخته‌شده‌ترین قطعات موسیقی توره در سطح جهانی است و دلیل این شهرت به استفاده شدن این قطعه در فیلم «Unfaithful» محصول ۲۰۰۲ برمی‌گردد. در ابتدا قرار بود رای کودر فقط در چند قطعه به‌عنوان نوازنده مهمان حضور داشته باشد. اما پیوند موسیقایی میان او و توره چنان قوی بود که کودر در نهایت در هشت قطعه از ده قطعه آلبوم مشارکت کرد و تهیه‌کنندگی آن را نیز برعهده گرفت.
7. Diaraby آلبوم «تیمبوکتوی سخنگو» با همکاری «رای کودر» / 2005
شعر این قطعه یک ترانه عاشقانه محلی کهن در میان اقوام سونگهای است که نسل به نسل منتقل شده و توره نیز آن را از پدربزرگش آموخته بود. کودر و توره بدون تمرین قبلی در استودیو شروع به نواختن این قطعه کردند، و برداشت اولیه آن انقدر طبیعی از آب درآمد که همان را در آلبوم منتشر کردند. کودر بعدها درباره این تجربه را اینطور توصیف کرده:
«احساس می‌کردم که دارم با یک روح از ۳۰۰ سال پیش حرف می‌زنم.»
8. Monsieur le Maire de Niafunké آلبوم «در قلب ماه» با همکاری «تومانی دیاباته» / 2005
همانطور که در تک‌نگاری علی فارکا توره گفته شد، توره چنان اهمیتی برای زمین‌های کشاورزی و روستای خود قائل بود که خود ر ا «کشاورزی که تصادفا گیتار به دست گرفته» توصیف می‌کرد. تعهد او برای توسعه منطقه محل سکونتش و آباد کردن زمین‌ها تا آنجا بود که در سال 2004 به عنوان شهردار منطقه نیافونکه انتخاب شد. تومانی دیاباته این قطعه را به افتخار انتخاب او به عنوان شهردار ساخت و نامش را هم گذاشت: «آقای شهردار نیافونکه»!
9. Banga آلبوم «ساوان»، 2010
در یک مستند فرانسوی محصول سال 1985 توره شخصاً درباره موسیقی Banga توضیح می‌دهد و آن را نوعی موسیقی آیینی، موسیقی مخصوص ارواح یا موجودات روحانی که در باور محلی وجود داشتند معرفی می‌کند. او قطعه دیگری به این نام نیز در آلبوم «تیمبوکتوی سخنگو» وجود دارد، اما این نسخه را به‌خاطر بداهه‌نوازی پرشور آن ستایش کرده‌اند.
10. Sina Mori آلبوم «علی و تومانی» با همکاری «تومانی دیاباته» / 2010
ترانه این اثر برگرفته از داستانی محلی در مالی‌ست، درباره پسری یتیم که نامادری‌اش وقتی می‌شنود روزی او پادشاه خواهد شد، تصمیم می‌گیرد تا او را مسموم کند. تومانی دیاباته از قول توره نقل می‌کند این موسیقی اولین ترانه‌ای بود که توره نواخته شدنش با گیتار را شنید و الهام‌بخش او شد تا گیتار بنوازد.
مطالب مرتبط:
تک‌نگاری: نگاهی به زندگی و آثار علی فارکا توره