مجله میدان آزادی: در سومین هفته از اکرانهای فصل «انیمیشن اقتباسی» در رویداد «نقد و تماشا»، انیمیشن «مدفن کرمهای شبتاب» در باغ کتاب تهران اکران و نقد شد. گزارشی از نشست نقد و بررسی این انیمیشن را در ادامه میخوانید:
به گزارش مجله میدان آزادی، فصل سوم رویداد «نقد و تماشا» با همکاری باغ کتاب تهران از روز چهارشنبه 8 بهمنماه آغاز شد. در سومین هفته از این رویداد که به اکران آثار برگزیده «انیمیشن اقتباسی» اختصاص داشت انیمیشن «مدفن کرمهای شبتاب» به کارگردانی «ایسائو تاکاهاتا» به نمایش درآمد؛ انیمیشنی که بر اساس کتابی به همین نام نوشته «آکیوکی نوساکا» نویسنده ژاپنی ساخته شده است. نشست نقد و بررسی این انیمیشن نیز پس از به پایان رسیدن اکران با حضور «حسن صنوبری»، «سپیده جانباز» و جمعی از دوستداران انیمیشن و مخاطبان حاضر در برنامه، در سالن شماره 4 پردیس سینمایی باغ کتاب برگزار شد.
نشست نقد و بررسی انیمیشن «مدفن کرمهای شبتاب» در باغ کتاب تهران
مدفن کرمهای شبتاب؛ یک انیمیشن سنتشکنانه
حسن صنوبری، منتقد سینما و انیمیشن، در این نشست در پاسخ به سوال سپیده جانباز –مجری و میزبان جلسه- درمورد میزان اهمیت انیمیشن «مدفن کرمهای شبتاب» در سینمای ضدجنگ ژاپن بیان کرد:
«کوروساوا که به نظر بسیاری افراد بزرگترین کارگردان ژاپن و بلکه است، در میان کل آثار استودیو جیبلی بیش از همه از این کار تعریف کرده و تاثیر گرفته بود. سه سال بعد از این انیمیشن، ایشان هم فیلم «راپسودی در ماه اوت» که تنها فیلم مستقیم و صریح او در مورد جنگ آمریکا و ژاپن است را میسازد. همه میدانیم در ژاپن از دیرباز تاکنون با استیلای آمریکا، فضای سانسور شدیدی علیه روایت جنگ و بهویژه کشتارهای عظیم و بمبارانهای آمریکا علیه غیرنظامیان ژاپن وجود دارد و میتوان گفت جسارت پرداختن صریح به تاثیرات جنگ در انیمیشن و سینمای ژاپن نیز تا حد زیادی با این انیمیشن ایجاد شد.»
پوستر انیمیشن «مدفن کرمهای شبتاب» ساخته «ایسائو تاکاهاتا»
انیمیشنی که مرور زمان هرروز محبوبترش میکند
صنوبری پیش از شروع بخش اصلی سخنانش در مقدمهای یادآور شد:
«در ریویویی که هفتسال پیش برای این انیمیشن نوشتهام رتبۀ مدفن کرمهای شبتاب در سایت آیامدیبی پنجاه و هفت درج شده، ولی الآن که با هم صحبت میکنیم این رتبه به سیوپنجمین فیلم محبوب جهان رسیده. این نشان میدهد اتفاقات روزگار و تحولات جهان از جمله جنگها و جنایتها و نسلکشیها اهمیت و جذابیت این انیمیشن را در پیش چشم مردم جهان و حتی مخاطبان آمریکایی بیشتر کرده است. نکتۀ دیگر این است که تنها انیمیشن دیگری که در این فهرست رتبۀ بالاری نسبت به مدفن کرمهای شبتاب دارد، شهر اشباح میازاکی است. یعنی این انیمۀ آقای تاکاها که امشب اکران شد به روایت این پرطرفدارترین سایت سینمایی جهان، دومین انیمیشن محبوب جهان است».
اقتباس وفادار از داستان و زندگی
حسن صنوبری، منتقد سینما و انیمیشن، دربخش اول گفتوگو در مقایسه کتاب و انیمیشن «مدفن کرمهای شبتاب» به چند نکته اشاره کرد. او این انیمیشن از جمله آثاری دانست که بیشترین میزان وفاداری به کتاب را دارند. در کتاب «مدفن کرمهای شبتاب» که متاثر از زندگی و خاطرات واقعی «آکیوکی نوساکا»ست علاوه بر روایت بخشی از زندگی این نویسنده، تصویری خاص از ژاپن در سالهای جنگ جهانی دوم ارائه میشود که ویژگی منحصر به آن به گفته این منتقد نگاه نزدیک آن به انسان در میانه رخدادهای سیاسی و اجتماعیست. او در این زمینه گفت:
«تصویری که کتاب از ژاپن و فضای سیاسی آن موقع ارائه میدهد یک تصویر واقعگرایانه است و وارد مناقشات نمیشود. تمرکز داستان روی بُعد انسانی است. همه هنر آقای نوساکا این است که انسان و واقعیتهای جزئی زندگی را نشان میدهد. ما برای اینکه بعضی مسائل را بفهمیم، هم به نگاه از بالا نیاز داریم و هم به نگاه از نزدیک. گاهی برای درک واقعیت و حقیقت باید زوماوت کرد تا دید که مثلاً تاریخ چه بوده، و پشت مسائل ظاهری یا رسانهای و سیاسی چه چیزهایی قرار دارد. اما این نگاه به تنهایی کافی نیست و گاهی به انسانیتزدایی منجر میشود. اغلب بعد از زوماوت باید زوماین کرد و به آن موضوعی که باید شناخته بشود نزدیک شد. کار آقای نوساکا این است.»
وی همچنین درباره علت تفاوت میان شخصیت اصلی انیمیشن و داستان توضیح داد:
«آقای نوساکا میگوید که این کتاب ادای دین من است به خواهرم، به دلیل احساس شرمندگی و عذاب وجدانی که نسبت به او دارم. چون برخلاف شخصیت قهرمان فیلم من آن کسی نبودم که این مقدار متعهد باشم به خواهرم. لذا شخصیتی که برای پسر میگذارد را با خودش برابرسازی نمیکند.»
تاکاهاتا و میازاکی، دو روی سکهی استودیو جیبلی
این منتقد در بخش دوم این گفتوگو در پاسخ به سوالی درباره مقایسه سبک و جهان«ایسائو تاکاهاتا» و «هایائو میازاکی» که هر دو از جمله موسسان استودیو جیبلی و سازندگان جهان انیمه و انیمیشن نو در ژاپن هستند بیان کرد:
«میازاکی امضای خاصی را در کارهایش تکرار میکند. زبانی که انتخاب میکند زبان جهانی و زبان انسان به طورعام است. اما آقای تاکاهاتا با وجود اینکه کارهای معروفی مثل «آنهشرلی» و «هایدی» دارد که حتی شاید از کار آقای میازاکی در عموم مردم بیشتر دیده شده باشند اما به چند دلیل به اندازه میازاکی شناخته شده نیست. یکی اینکه یک امضای خاص را دنبال نمیکند در آثارش. هر کدام از آثارش در یک شکل مجزا است، در یک فرم متمایز است. زبانش هم لزوماً جهانی و بینالمللی نیست.»
صنوبری تاکاهاتا را فیلمسازی دانست که با هر فیلم تجربه و جهان تازهای ساخته که میتواند حتی مورد اقتباس دیگران قرار گیرد و این ویژگی هنرمند را به قامت یک مؤلف ژانر و یک ژانرساز درمیآورد.
اهمیت درک زبان سینما در اقتباس
صنوبری در نقد اقتباس عین به عین اثر ادبی در سینما افزود:
«فهم دراماتورژی و فهم تصویری کارگردان است که میگوید زبان سینمایی چه باید باشد. چون وقتی قرار باشد متنی وارد سینما شود اگر عیناً همان متن بیاید اتفاقاً اقتباس درستی نیست، حتی در اقتباس وفادار. چون در وفادارانهترین نوع اقتباس هم باید دانست که میان زبان متن و زبان سینما تفاوت وجود دارد.»
او در ادامه بعضی از اقتباسهای وفادارانه و بسیار متعهد به کتاب در سینما را ناتوان از تاثیرگذاری بر مخاطب دانست که علت آن عدم رعایت زبان سینمایی در اثر است.
صنوبری در ادامه به بیان مواردی پرداخت که نشان میداد ایسائو تاکاهاتا علیرغم اقتباس کاملا وفادارانهاش چگونه حق زبان و بیان سینمایی را نیز ادا کرده و چگونه با تسلط بر زبان تصویری در انیمیشن توانسته حس داستان را به مخاطب منتقل کند و اثر خود را به یکی از شاهکارهای تاریخ سینما و انیمیشن تبدیل کند.
گفتنیست سلسله رویدادهای «نقد و تماشا» که توسط مجله میدان آزادی برگزار میشود، در هر فصل به اکران آثار برگزیده سینمای ایران و جهان در یک سیر هنری یا موضوعی خاص و نقد و بررسی آنها میپردازد. در فصلهای پیشین این رویداد «بهترین انیمیشنهای هایائو میازاکی» در فصل تابستان، و «فیلمهای برگزیده سینمای اقتباسی ایران و جهان» در فصل پاییز و همزمان با هفته کتاب به نمایش درآمدند.
در آخرین هفته فصل سوم این رویداد اکران، نقد و بررسی انیمیشن «توتوچان: دختری آنسوی پنجره» اثر «شینوسکه یاکووا» در 13 اسفند برگزار میشود.
مطالب مرتبط:
فراخوان: فصل سوم رویدادهای هنری «نقد و تماشا»؛ ویژه اکران انیمیشنهای اقتباسی
گزارش تصویری: اکران «مدفن کرمهای شبتاب» با حضور «حسن صنوبری» در شب سوم اکران «انیمیشنهای اقتباسی» رویداد «نقد و تماشا»