مجله میدان آزادی: در تازهترین صفحه از پرونده «هزار و یک سریال»، به سراغ فصل اول سریال «اهل ایران» به تألیف «محمدحسین مهدویان» رفتهایم. سریالی که امروزه مخاطبان زیادی را در پلتفرم شیدا پای تماشای خود نشانده است و ما قصد داریم هر قسمت از این سریال را که پخش میشود، جداگانه نقد کنیم. پیشتر اپیزود «رستگاری در گاندی» ساختۀ «محسن بهاری» ، «شانهها» ساختۀ «محمد اسفندیاری»، «خون سبز» ساختۀ «علی سراهنگ»، «پناه» ساختۀ «علی جعفرآبادی»، «حیرانی» ساختۀ «رضا محبی»، «عشق سوزان» ساختۀ «سجاد پهلوانزاده»، «برادرم» ساختۀ «هادی نائیجی» و «قصۀ جنگ» ساختۀ «سجاد پهلوانزاده» را نقد کردیم و اینک ریویوی نقد، تحلیل و بررسی اپیزود «مهمان ویژه» این سریال را، به قلم سیدمحمد بهروزنژاد بخوانید:
پوستر اپیزود «مهمان ویژه» از سریال «اهل ایران» ساختۀ «مهدی شامحمدی»
عوامل قسمت «مهمان ویژه» از سریال «اهل ایران»
قسمت چهارم سریال «اهل ایران» به نام «مهمان ویژه» به کارگردانی «مهدی شامحمدی» و نویسندگی «میلاد نجفی» در مرکز سریال سوره ساخته شده و تهیهکننده آن «محمدرضا منصوری» است. موسیقی این قسمت نیز مانند قسمتهای دیگر این مجموعه، اثر «حبیب خزاییفر» است که آهنگساز قطعۀ مشهور «وداع» نیز بوده است.
طراح و خالق مجموعه «محمدحسین مهدویان» و سرپرست نویسندگان «مهدی یزدانیخرم» است. «ابوالفضل جمشیدی»، «بابک مجیدیه»، «بدرالسادات برنجانی» و «مهرآسا مداحی» از بازیگران اصلی این قسمت هستند.
خلاصه داستان «مهمان ویژه»
[خطر لو رفتن داستان]
در روزهای آغازین جنگ، شریک جلیل (ابوالفضل جمشیدی) از او کلاهبرداری میکند و برایش کلی قرض به جا میگذارد. در همین شرایط دوستش مهرداد (بابک جعفریه) که کلیدساز است، برای رفع مشکلات مالی، سرقت خودرو را به جلیل پیشنهاد میدهد؛ اگرچه جلیل نمیخواهد این پیشنهاد را قبول کند، اما از یک سو همسرش فرشته (مهرآسا مداحی) او را ترک کرده است و از سویی دیگر او باید برای مادر بیمارش دارو تهیه کند.
بعد از چند بار اصرار، مهرداد با این توجیه که همین یکبار است، جلیل را برای سرقت خودرو قانع میکند. در ادامه وقتی جلیل و مهرداد خودرویی را میدزدند، قبل از فروش آن به مالخر، در صندوق عقب پژو با پرچم گنبد امام رضا و بستههای تبرکی آستان مواجه میشوند.
جلیل که از همان ابتدا به این کار راضی نبود، با دیدن تبرکیها مردد میشود و تا روشن شدن تکلیف تبرکیها، ماشین را به مالخر تحویل نمیدهد.
«مهدی شامحمدی» کارگردان اپیزود «مهمان ویژه» از سریال «اهل ایران»
بررسی و نقد اپیزود «مهمان ویژه» از سریال «اهل ایران»
شروع داستان با سکانسی از جلیل که پرونده شریک کلاهبردارش را از پلیسی که به مغازه باتریسازیاش آمده پیگیری میکند، آغاز میشود و از همان ابتدای فیلم، مخاطب با وضعیت مالی او آشنا میشود. این آغاز، از یک سو به باورپذیری داستان و از سویی دیگر به شخصیتپردازی جلیل کمک میکند.
در ادامه میبینیم جلیل، آدمی است با درصدی از تقیدات مذهبی؛ مثلاً وقتی مهرداد سر ظهر ماه رمضان در قهوهخانه قلیان سفارش میدهد، جلیل به او میتوپد؛ یا در میان مجادلههای لفظی با مهرداد، جلیل میگوید نمیتواند با پول دزدی مادرش را به مشهد و حرم امام رضا ببرد یا برایش دارو بخرد؟
هرچند اینها مانع از دزدی نمیشوند، اما در ادامه گره اصلی داستان و چالش اخلاقی مرکزی را میسازند. زیرا سؤال در واقع این نیست که آیا جلیل دزدی میکند یا نه؟؛ سؤال اصلی این است که او با این اعتقادات در مواجهه با دزدیدن ماشین خادم امام رضا چه میکند؟
در طول قسمت موقعیتهایی پیش میآید که این گره بیش از پیش کور میشود. اول زمانی است که کودکان میآیند و جلیل و مهرداد مجبور میشوند تبرکها را بینشان تقسیم کنند. اینجا مرحله اولی است که خجالت جلیل از کارش بیشتر میشود.
قابی از اپیزود «مهمان ویژه» ساختۀ «مهدی شامحمدی»
مرحله بعدی که اتفاقاً نقش اساسی در تحول اخلاقی جلیل دارد، وقتی است که جلیل و مهرداد با ماشین دزدی در ایستوبازرسی بسیج گیر میافتند، اما به خاطر پرچم و تبرکات از آنجا خلاص میشوند.
تیر آخر تحول شخصیت، وقتی است که جلیل پرچم گنبد را برای عزیز، مادرش، میبرد. آنجا وقتی حکایت یکی از همسایهها را میشنود که خواب دیده است امام رضا به محلهشان میآید و وقتی گریه و دعای مردم و مادرش را میبیند، تصمیم میگیرد ماشین را برگرداند.
شخصیتپردازی جلیل یکی از نقاط قوت مهمان ویژه است. تضاد مشکل مالی و علاقه مذهبی جلیل باعث میشود شخصیتی تکبعدی و تخت نباشد. این تنش درونی به کشمکش بیرونی هم منتقل میشود و روایت را پیش میبرد.
ویژگی دیگر جلیل که در تمام داستان قابل مشاهده است، یکدندگی و اصرار بر نظر خودش است. این ویژگی به علاوۀ قدرت شخصیتی او، برای مخاطب ترکیب خوشایندی میسازد که جلیل را تبدیل به یک شخصیت کاریزماتیک میکند.
از سویی دیگر شخصیت مهرداد در برابر جلیل، ضعیف نشان داده میشود و متناقض مینماید. مثلاً او که نشانههای مذهبیبودن را ندارد یا لااقل خیلی کم دارد، تحول نهاییاش باورپذیر جلوه نمیکند؛ گویی مهرداد آن نیروی قدرتمند بیرونیای که باید مقابل جلیل باشد نیست و نمیتواند نقشش را به درستی ایفا کند.
ویژگی مثبت مجموعه «اهل ایران» اهل مکانمندی و زمانمندیاش است؛ اصطلاحاً این مجموعه از یک «واقعیت فرهنگی» بسیار غنی برخوردار است.؛ مثلاً ما در این داستان ایستوبازرسیهای بسیج را میبینیم، تجمعات مردمی را میبینیم. حرف مردم و شخصیتها دربارۀ جنگ را میشنویم یا اخبار همان روزها را میبینیم.
وجه تمایز این اپیزود با دیگر اپیزودهای سریال اهل ایران این است که عنایت امام رضا و حضورش در زندگی ایرانیان را به صورت واقعیتی پذیرفته نشان میدهد، نه یک عنصر جادویی یا ماورالطبیعۀ تخیلی؛ به نظر میرسد این تفاوت ظریفی است که آثار هنری دینی باید بتوانند از پس آن بربیایند تا هرجا لازم شد از قید بازی کردن در زمین نظریههای ادبی غربی رها شوند و یک روایت هنری دینی را همانگونه که در جهانبینیشان هست، به عنوان بخشی از واقعیت نشان بدهند، نه بخشی از تخیل و اسطورهسازی انسان مدرن. در واقع نیازی نیست برای تعریف واقعیت مبنا را تقسیمبندی رئالیسم، سوررئالیسم و رئالیسم جادویی قرار دهیم.
البته روایت امر قدسی با معیارهایی که وجود آن را انکار میکنند ممکن نیست و مواردی مثل این اپیزود نشان میدهند که نمونههای موفق روایت دینی مطابق با تعریف قدسی از رئالیسم وجود دارند.
در صحنۀ پایانی که مهرداد و جلیل پرچم امام رضا و تبرکیها را در بخش مجروحان جنگی بیمارستان میگردانند، نهایت تجلی این نگاه دیده میشود. گویی کارگردان میخواهد بگوید این لطف و عنایت امام رضاست که ایران را در این جنگ نگه داشته است.
فیلمنامهنویس قسمت مهمان ویژه در بخش شخصیتپردازی از طریق دیالوگ، بسیار خوب عمل کرده و اصطلاحاً هر حرفی که شخصیتها میزنند هم ازپس آنها برمیآیند و هم به ما اطلاعات جدید و مهمی درباره آنها میدهد.
موسیقی اثر، کار حبیب خزاییفر، به موقعیتها خوش نشسته است؛ موسیقی در موقعیتهای احساسی، معنوی و عاطفی میشود و در موقعیتهای تنشزا ریتمیک و تند. بازی بازیگران، مخصوصاً نمایش زیرپوستی ابوالفضل جمشیدی در نقش جلیل، آنقدر خوب است که از چهره و کنشهایش میتوان به درونیاتش پی برد.
مجموع این عوامل دست به دست هم دادند تا مهمان ویژه تجربهای موفق از روایت امر قدسی در دل واقعیت روزمره است.