مجله میدان آزادی: در پنجمین صفحه از «پرونده‌پرتره اسدالله شعبانی» مروری بر کتاب «آخرین پرنده آزاد» این هنرمند داشته‌ایم. این ریویو را با مقدمۀ مهشاد حمزه‌لو در ادامه بخوانید:
در آسمانی که رنگ آبی‌اش با دود آتشین اژدهای تکنولوژی بلعیده شده، هنوز هم پرنده‌ای، آزادانه پرواز می‌کند؛ به امید روزی که رنگ آبی بر رنگ دودزده‌ی خاکستری پیروز شود. این داستانِ کتابِ شعر «آخرین پرنده آزاد» است. اثری برای کودکان که «اسدالله شعبانی» با اقتباس از کتاب شعری به همین نام از «هریس استون»، شاعر آمریکایی، سروده.
کتاب «The last free bird» نخستین بار در سال ۱۹۶۷ منتشر شد؛ در زمانی که جنبش هنری اکو آرت (Ecoart) به اوج خودش رسیده بود. به نظر می‌رسد که این جنبش که تلاشی برای بازسازی رابطه‌ی انسان و طبیعت بود، خودآگاه یا ناخودآگاه بر ذهن هریس استون، خالق آخرین پرنده‌ی آزاد، تاثیر خود را گذاشته باشد. این اثر دربرگیرنده‌ی یک شعر واحد است که داستانی را روایت می‌کند. داستانی که با کلامی شاعرانه از زبان پرنده‌ای نقل می‌شود و از این رو می‌توانیم این اثر را در دسته‌ی آثار فابل بدانیم. این پرنده که بعد از کوچ دوستانش تنها مانده، دلِ ترک کردن شهر را ندارد. او از ابتدا تا انتهای داستان، سرگذشت آسمانِ آبیِ پیش از ورود مدرنیته و سپس ماجرای تسخیر طبیعت توسط انسان‌ها را ، شرح می‌دهد.
اسدالله شعبانی، شاعر به‌نام کودک و نوجوان با هوشمندی این اثر را اقتباس کرده و امضای خاص خود را بر آن زده است. جای دارد برای نقد و نظری در باب هر جنبه از این اثر، نگاهی تطبیقی بین نسخه‌ی اصلی و اقتباسی داشته باشیم.
کتاب «آخرین پرنده آزاد»، نوشتۀ «اسدالله شعبانی»
آخرین پرنده‌ی آزاد از چه حرف می‌زند؟
روزی بسیار بودیم،
در دره‌های آرام و دشت‌های سبز
کنار جویبارهای خروشان
بر کرانه‌ی دریا
در جنگل‌های انبوه
و در مرداب‌ها.
آنجا آشیان می‌ساختیم و می‌زیستیم
و در هوای پاک پرواز می کردیم
ما با جهان خود سازگار بودیم
اما آن روزگار دیرزمانی‌است که گذشته
پیش از آنکه آدمیان آمدند
و آمدند
و باز آمدند
پیش از آنکه زمین را دگرگون کردند
ساختند و آسفالت کردند
و ریختند و پاشیدند
و دنیا را تغییر دادند
ما توان رقابت نداشتیم
به جست‌وجوی جایی برای غذا رفتیم
به جست‌وجوی جایی برای نوشیدن
به جست‌وجوی پناهگاهی برای آرمیدن و زادن
اما هیچ کجا یافت نشد
و من آخرین پرنده‌ی آزادم!
این ترجمه‌ی شعری است که هریس استون در حجمی حدود ۱۰۰ کلمه سروده است. شعر از زبان پرنده‌ای روایت می‌شود که نمادی است از واپسین بازمانده‌ی طبیعت در میان تاخت‌وتاز انسان‌ها. درون‌مایه‌ای که خطر را فریاد می‌زند تا احساسات مخاطب عصر تکنولوژی را به جوش و خروش در بیاورد. با این حال شعر استون در نقطه‌ای ناامیدکننده و سیاه تمام می‌شود. ابراز می‌کند که هیچ جای پاک و دست‌نخورده‌ای در زمین باقی نمانده و حالا او آخرین بازمانده‌ی رفیقانش در این شهر پر دود و دم است. این در حالی است که نسخه‌ی اقتباسی اسدالله شعبانی با تغییراتی در پایان‌بندی، نور امید را در آسمان این اثر می‌تاباند. او با حفظ سبک فابل و راوی، به تنهایی این پرنده‌ی آزاد اشاره می‌کند و می‌گوید:
دوستان من
یک به یک همه
بال و پر زدند
کوه و دشت را
باغ و بیشه را
خوب سر زدند
من ولی هنوز
با هزار امید
در هوا رها
بال می‌زنم
تک پرنده‌ی
این مکان منم
اما در پایان، شعر را همچون هریس تمام نمی‌کند و دانه‌ای از امید برای اصلاح و تغییر را، به جان مخاطب می‌نشاند و آواز سر می‌دهد که:
در دلم هنوز
دارم آرزو
تا شود ز نو
این زمین زشت
پاک چون بهشت
پاک چون بهشت
در مجموع می‌بینیم که هریس، درون‌مایه را بر پایه‌ی تضاد مطلق میان بهشت گمشده و ویرانی انسانی متمرکز کرده و داستان را با انقراض و ناتوانی مطلق طبیعت در برابر انسان‌ها تمام می‌کند. اما در مقابل، شعبانی با حفظ نگاه نوستالژیک هریس به گذشته‌ی پاک طبیعت، نگاهی امیدوارانه را در لایه‌هایی از شادی جمعی و مقاومت ارائه می‌دهد.
به صورت کلی باید گفت که اقتباس اسدالله شعبانی، تلاشی وفادارانه برای پایبندی به تم اصلی کتاب هریس است؛ اما نکته‌ی هوشمندانه در اثرش این است که او به جای روایت فشرده و مینیمالیستی نسخه‌ی اصلی، به شرح طولانی‌تر و فضاسازی بیشتری از ماجرا می‌پردازد. این نکته با نگاهی بر تعداد کلمات بیشتر اثر شعبانی نیز قابل احراز است. تکنیکی که به مخاطب کم‌سن و سال کمک می‌کند تا بهتر با فضای هشدارآمیز و بعضاً تلخ داستان ارتباط برقرار کند.
اگرچه هریس با روایت خطی و مینیمالیستی‌اش قصد داشته با هر سطر کوتاه ضربه‌ای بر وجدان انسان معاصر بزند؛ اما تصاویر متعدد شعر شعبانی و پویایی آن برای مخاطب کودک قابل لمس‌تر است. در اثر او گذشته‌ی طبیعت با تصاویری زنده‌تر نقاشی می‌شوند:
دیده می‌شد از
آب برکه‌ها
عکس‌های ما
جمع می‌شدیم
در کنار آب
پخش می‌شدیم
توی سایه‌ها
زیر آفتاب
ویرانی هم با لوله‌های کارخانه‌هایی که شبیه به اژدها، دود و آتش به آسمان می‌پاشند توصیف می‌شود و حتی فضای ویرانی هم از رکود شعر هریس فاصله دارد:
کارخانه‌ها
مثل اژدها
لوله‌هایشان
دود و دم گرفت
آسمان ما
با صدا و دود
رنگ غم گرفت
در باب این پرنده‌ی خوش خط وخال!
همان‌طور که اشاره کردیم مشروح بودن و فضاسازی قوی‌تر نسخه‌ی اقتباسی از نقاط قوت این اثر محسوب می‌شود. بخش قابل توجهی از این موضوع، مدیون آرایه‌ها و صنایع ادبی غنی‌تری است که اسدالله شعبانی از آنها بهره برده. برجسته‌ترین صنعت ادبی این اثر، آرایه‌ی تکرار است. عنصری که صدای بال زدن مکرر پرنده را در ناخودآگاه خواننده بازنمایی می‌کند. عبارت‌هایی همچون «تند و تند و تند»، «خشک و خشک و خشک»، «شادِ شادِ شاد»، «صاف و صاف و صاف» نه تنها بار احساسی بیشتری را منتقل می‌کنند؛ بلکه با موزون‌تر و شادتر کردن کلام، شعر به گروه سنی کودک نزدیک‌تر می‌شود.
در کنار صنعت تکرار، آرایه‌ی سجع و جناس نیز به خوش‌آهنگی این پرنده‌ی خوش‌خط و خال کمک کرده است. نمونه‌هایی همچون «در هوا، رها»، «آب و آفتاب»، «قشنگ و رنگ‌رنگ» و… تصویر این شعر را آهنگین و داستان را شبیه به یک نمایش موزیکال می‌کنند!
البته که آرایه‌ی تشبیه را هم در این داستان نباید دست‌کم گرفت؛ چراکه بار سنگینی از احساسات را بر دوش خود حمل می‌کند تا به قلب مخاطب برساند. تصویرسازی‌هایی همچون تشبیه لوله‌های کارخانه به اژدهایی که دود و آتش بر آسمان می‌پاشد، همه و همه کمک می‌کنند تا خواننده با تمام وجود احساسی که در درون این پرنده‌ی تنها و دلتنگ موج می‌زند را حس کند و بیش از پیش نسبت به طبیعت و حفظ آن احساس ضرورت داشته باشد.
بهره‌گیری هوشمندانه از آرایه‌ی تضاد نیز، عمق احساسی شعر را دوچندان کرده است. تضاد میان شادی و غم در گذار از «شادِ شادِ شاد»ِ به «رنگ غم گرفت»ِ، گذشتن از «هوای پاک» به «دود و دم»، و تغییر از «با هم و رها» به «تک پرنده‌ی این مکان منم»، تم تسخیرشدگی طبیعت را همچون تیغی تیز برجسته می‌کند. این دوگانگی‌ها نه تنها روایت را پویا می‌سازند، بلکه وجدان کودک را به چالش می‌کشد که چگونه از بهشت گمشده به ویرانی رسیدیم؟
آواز این پرنده بر چه وزنی است؟
اثر هریس در قالب شعر آزاد (free verse)، خلق شده است و شعر اسدالله شعبانی نیز، به پیروی از او و به عنوان اثری نوپردازانه برای کودکان، از قالب «شعر نو» بهره می‌برد. وزن عروضی آن هم «فاعلاتُ فع» است؛ الگویی که با پایان ضربه‌ای «فع»، همچون چکش بر وجدان مخاطب فرود می‌آید و بیدارباش می‌گوید!
این شعر، با توجه به قالبش به سنت عروضی بسته وفادار نیست و قافیه‌هایی منظم ندارد. در حقیفت قافیه‌هایش، از بندهای سخت‌گیرانه‌ی عروضی گریزان‌اند و به جای آن، مانند میوه‌هایی که پراکنده و بی‌قاعده از شاخه‌های یک درخت آویزانند، بر خوشه‌های مقطعی و پراکنده تکیه دارد. اما شاعر هوشمندانه از قافیه‌های معنایی و ردیف‌های هم‌خانواده بهره می‌گیرد تا آهنگین بودن شعر را حفظ کند، مثل این بند که می‌گوید: «آب داشتیم / دانه داشتیم / لانه داشتیم». علاوه بر این شاعر با استفاده از تکرار واج‌ها و مصوت‌ها، سجع و جناس استفاده می‌کند تا جانی به آوای شعر ببخشد. او درنهایت ریتم درونی محکمی می‌سازد که شعر را از قالب‌های کلاسیک رها می‌کند تا به سوی ترانه‌وارگی پیش رود.
زیست‌بوم پرنده‌ی آزاد به رنگ قلم
تصویرگری در هر دو نسخه یکسان و با قلم زیبای «شیلا هینز» است که با شعر اسدالله شعبانی نیز به خوبی همخوانی دارد. تصویرسازی در این اثر به وسیله‌ی آبرنگ انجام شده که ابزار خوبی برای تجلی مفاهیم شاعرانه و پر احساس است. تصاویر در صفحات ابتدایی با آبی آسمانی و سبز در طیف‌های متنوع ظاهر می‌شوند و سپس از میانه‌ی داستان با ورود تکنولوژی و تهدید طبیعت، رفته رفته به خاکستری، قهوه‌ای و زرد بیمارگونه تغییر رنگ می‌دهند. در حقیقت رنگ‌ها در این تصاویر، خود، بیانی شاعرانه را برعهده گرفته‌اند! اگر بخواهیم سبکی برای این تصاویر انتخاب کنیم می‌توان گفت قلم نقاش بر محور امپرسیونیستی چرخیده است. چرا که بیشتر از آنکه تمرکز روی جزئیات باشد، بر فضاسازی طبیعت و حال و هوای نوستالژیک پیش و پس از تسخیر آن قرار دارد. و البته که حرکات نرم و نادقیق قلم آبرنگ نیز در رسیدن به این سبک کمک‌کننده بوده است.
پرنده‌ی آزاد با که سخن می‌گوید؟
برخی منتقدان نسخه‌ی انگلیسی این اثر را برای کودکان «غمگین» و «افسرده‌کننده» دانسته‌اند. پر بیراه هم نگفته‌اند؛ زیرا شادی اولیه‌ی داستان به سرعت جای خود را به ویرانی و انقراض می‌دهد و کودک را در نقطه‌ای تاریک رها می‌کند! برخی نظرات هم اشاره دارند که این اثر بیش از حد برای کودکان سمبولیک است و در کودکی که به دنبال ماجراجویی و پویایی است، سخت می‌تواند علاقه‌مندی ایجاد کند.
اما این مسئله به نظر در اثر اقتباسی از اسدالله شعبانی اصلاح شده است. با اینکه تم غم و سنگینی همچنان حفظ شده، اما عوامل زبانی و ساختاری مانند ریتم تندتر، ساختار روان، فضاسازی ملموس‌تر و پایان امیدوارانه، آن را از اثری افسرده‌کننده به یک متن هشداردهنده و تربیتی تبدیل کرده است. با این حال همچنان این اثر هم برای کودکان حساس زیر ۷ سال، بدون همراهی و توضیح بزرگسالان، توصیه نمی‌شود. اما برای مخاطبین ۸ تا ۱۲ سال، می‌تواند بیدارکننده و منبعی برای ایجاد هم‌حسی با طبیعت باشد!
در مجموع می‌توان گفت «آخرین پرنده‌ی آزاد» از اسدالله شعبانی، نه تنها اقتباسی موفق از یک اثر کلاسیک اکوآرت است؛ بلکه با هوشمندی فرهنگی و زبانی‌اش، پیامی جهانی را برای نسل آینده‌ی ایرانی بومی‌سازی کرده. این کتاب که در شورای کتاب کودک به عنوان یکی از آثار برگزیده‌ی سال انتخاب شده، گواهی بر تأثیرگذاری‌اش در تربیت زیست‌محیطی کودکان ماست. امید که با خواندنش آسمان سرزمین کودکان ما، آبی باشد و پرندگان آزادش بسیار!