مجله میدان آزادی: سال گذشته هجدهم مردادماه در فصل تابستان داغی بر سینۀ هنر سنتی و نگارگری ایران وارد شد. داغی که با گذشت یکسال از آن همچنان فقدان و نبود هنرمند و نقاش بزرگ ایران را یادآور میشود. به همین بهانه در این مطلب به سراغ آثار ارزشمندی از استاد «محمود فرشچیان» رفتهایم که به موزۀ آستان قدس رضوی اهدا شدهاند. این فهرست را به قلم معصومه سلامی بخوانید:
سال پیش حوالی همین روزهای داغ تابستان بود که جهان روزنۀ مهمی از نگاه به ابدیت و خیال را از دست داد؛ کسی را که سالها نقش و رنگ و عرفان را در هم آمیخت و آثاری خلق کرد که در هنر سنتی معاصر ایران کمنظیر بودند. «محمود فرشچیان» استادتمام هنرهای سنتی ایران، از نقاشی مکتبی و معاصر تا نقوش سنتی بود که فنون همه را تام و تمام در اختیار هنر و هنرمندان ایران قرار داد. او کسی بود که با ایجاد سبک نوین نگارگری، گامی بلند برای ارتقای هنر سنتی ایران با حفظ جایگاه عرفانیاش برداشت. وقتی از عرفان در آثار محمود فرشچیان سخن به میان میآید بسیاری از مخاطبان آثار او بهجز نقاشیهای مرتبط با شعر و ادبیات عرفانی، بلافاصله یاد آثار مذهبی و مشهور این هنرمند و بهویژه علاقۀ خاص و شخصی ایشان به امام رئوف، امام رضا (ع) میافتند. از نشانههای علاقۀ خاص فرشچیان به امام رضا (ع) اهدای تعدادی از نسخههای اصلی آثار معروف و مهمش به موزۀ آستان قدس رضوی است. گذشته از ارزش این آثار به لحاظ میراث فرهنگی برای آیندگان، فرشچیان با صرف نظر کردن از فروش چنین نقاشیهای مشهوری (علیرغم قیمت بسیار بالای آنها) آثار خود را برای بازدید عموم در مکانی امن و آرام قرار داد تا حتی هنرجویان نگارگری هم بتوانند از نزدیک تکنیکهای او را ببینند و از آثار او مشق نظری داشته باشند.
استاد محمود فرشچیان (1404-1308)
ما در تحریریۀ مجلۀ میدان آزادی، در سالروز درگذشت این هنرمند نامی که مقارن با سالروز شهادت امام رئوف (ع) است، تصمیم گرفتیم آثاری را که امروز در موزۀ آستان قدس و در حرم امن رضوی نگهداری میشوند، مرور کنیم تا در محضر امام مهربانیها، یاد و خاطرۀ این هنرمند عاشق را گرامی بداریم.
آثار فرشچیان در آستان قدس رضوی به دو دستۀ نقاشیها و همکاریهای هنری او با آستان قدس تقسیم میشوند. همانطور که میدانید آثاری مثل نقوش پنجمین ضریح حضرت رضا (ع) ازجمله همکاریهای بدون چشمداشت فرشچیان با حرم رضوی است، اما در کنار اینها، هجده نقاشی هم از ایشان در موزه نگهداری میشود که هفده عدد از آنها اثر مستقیم خود هنرمند و یک عدد باقیمانده، نقاشی سبک قاجاری و میراث خانوادگی این هنرمند است. او دربارۀ این آثار اهدایی نوشته است: «برای این حقیر نهایت افتخار است که هفده اثر مذهبی، بهعلاوۀ یک تابلوی خمسۀ طیبه که یادگار پدرم است، وقف ساحت مقدس امام رضا (ع) نمایم و سالیان سال در این موزه ماندگار شوم. السلام علیک یا علی ابن موسی الرضا (ع)»
اهدای این آثار از سال ۱۳۶۹شروع شد که ابتدا در موزۀ قرآن آستان قدس و سپس از سال ۱۳۸۷ در گنجینۀ هنرهای تجسمی به نمایش درآمدند و بعد از آن با افزایش آثار در مهرماه سال ۱۳۸۹ در تالار تخصصی فرشچیان در طبقۀ همکف گنجینۀ قرآن و نفایس آستان قدس نگهداری میشوند. آخرین اثر اهدایی «پرچمدار حق» است که در سال ۱۳۹۶به موزه تقدیم شد. در اینجا این آثار را فهرستوار معرفی میکنیم.
۱. خمسۀ آل طیبه
اثر بالا جزو میراث خانوادگی فرشچیان در دورۀ قاجار بوده که این هنرمند در سال ۱۳۶۹ آن را به موزه اهدا کرده است.
۲. اولین پیام
این اثر که دربارۀ بعثت پیامبر است در سال ۱۳۷۹ خلق و به آستان قدس رضوی اهدا شده است.
۳. معراج
در مجموع نگارههای معراج پیامبر در تاریخ هنر ایرانی، این اثر به سبک، تخیل و تکنیک فرشچیان اجرا شده که از این جهت در تاریخ هنر ایران حائز اهمیت است.
۴. یا رب
این اثر در سال ۱۳۷۳ خلق و در سال ۱۳۷۱ به موزه اهدا شده است.
۵. ضامن آهو ۲
تاریخ خلق این اثر سال ۱۳۸۸ است و در سال ۱۳۸۹ به مجموعه اهدا شده است.
۶. شام غریبان
این تابلو در سال ۱۳۹۴ اجرا و در همان سال به موزه اهدا شد.
۷. پرچمدار حق
این اثر در سال ۱۳۸۹ خلق و در سال ۱۳۹۶ بهعنوان آخرین اثر به موزه اهدا شده است.
۸. عصر عاشورا
این اثر که از آثار اولیۀ اهداشدۀ فرشچیان به آستان قدس است، در سال ۱۳۵۵ خلق و در سال ۱۳۶۹ به مجموعه اضافه شده است.
۹. هدیۀ عشق
این اثر در سال ۱۳۸۱ خلق و در سال ۱۳۸۲ به موزه اهدا شده است.
۱۰. کوثر
این اثر که دربارۀ شفاعت حضرت زهرا (سلام الله) در محشر است، در سال ۱۳۸۶ خلق و در سال ۱۳۸۹ به موزه اهدا شده است.
۱۱. پنجمین روز آفرینش
این اثر در سال ۱۳۵۲ با الهام از آیات قرآن دربارۀ پنجمین روز آفرینش رسم شده و در سال ۱۳۶۹ به آستان قدس رضوی اهدا شده است.
۱۲. یتیمنوازی (پناه)
این اثر در ۲۱ رمضان ۱۳۵۶ تحت تأثیر شخصیت حضرت علی (ع) و یتیمنوازی ایشان اجرا شده است و پس از پانزده سال در سال ۱۳۷۱ به آستان مقدس حضرت رضا (ع) اهدا شده است.
۱۳. نیایش
این اثر در سال ۱۳۷۶ خلق و در سال ۱۳۷۷ به موزه منتقل شده است.
۱۴. توسل
این اثر که به نوعی خودنگارۀ فرشچیان محسوب میشود در سال ۱۳۷۹ اجرا شد و در سال ۱۳۸۰ به موزۀ آستان قدس منتقل شده است.
۱۵. رمی جمره (امتحان سخت)
این اثر در سال ۱۳۸۵ با موضوع آزمون بزرگ حضرت ابراهیم (ع) در قربانی کردن فرزند خویش در راه خدا رسم شده و در سال ۱۳۸۸ به موزه اهدا شد.
۱۶. ستایش پروردگار
این تابلو در سال ۱۳۹۰ خلق و در سال ۱۳۹۱ به موزه اهدا شده است.
۱۷. عرش بر زمین
این اثر که نشاندهندۀ اندوه کائنات بعد از شهادت حضرت سیدالشهداست در سال ۱۳۹۵ خلق و در سال ۱۳۹۶ به موزه اهدا شده است.
۱۸. آسمان چهارم
این اثر ارزشمند در سال ۱۳۹۴ خلق شد و همان سال به موزۀ آستان قدس اهدا شده است.