مجله میدان آزادی: به مناسبت هفتۀ کتاب، یادداشتی دربارۀ موضوع «جودی ابوت یا آن شرلی؟ کدام دختر یتیم را بیشتر دوست داشتید؟ دیالکتیک روشنگری» را با قلم مجید اسطیری -نویسنده و منتقد- بخوانید:
در سال ۱۹۱۲ «جین وبستر» نویسندۀ آمریکایی شخصیت داستانی جالبی خلق کرد که هنوز هم الهام‌بخش خیلی از دختران نوجوانی است که سودای نویسنده شدن در سر دارند: جودی ابوت.
جودی برونگرایی پرشر و شور و بلندپرواز بود که با آن موهای سیخ بافته‌شده در دو طرف سرش معلوم بود برای هر شیطنتی آماده است. در همان ابتدای ماجرا جودی با کمک فرد خیرخواهی به نام «جان اسمیت» (که از شدت سادگی مشخص است نامی مستعار است) موفق می‌شود به دانشگاه راه پیدا کند.
رمان «بابا لنگ‌دراز» اثر «جین وبستر»
ما در مطالعۀ تمام متن بسیار خوش‌خوان رمان «بابا لنگ‌دراز» در واقع نامه‌های جروشا ابوت را می‌خوانیم. (جودی نام مستعاری است که دوستانش در دانشکده روی او می‌گذارند.) جودی با «سالی مک براید» و «جولیا پندلتون» هم‌اتاق می‌شود و تا پایان داستان واقعیت تلخ گذشته‌اش به‌عنوان یک بچۀ پرورشگاهی را ماهرانه از آن دو مخفی می‌کند. فقط در فصل اول رمان است که ما چیزی غیر از متن نامه‌های جودی به بابا لنگ‌دراز را می‌خوانیم (نامی که جودی با دیدن سایۀ دراز پاهای آقای جان اسمیت برایش انتخاب کرده) که آن چیزی نیست جز لحظات دردناک بزرگ شدن این دخترک وظیفه‌شناس در یتیم‌خانه:
«جروشا به اتومبیل‌هایی که از در پرورشگاه خارج می‌شدند با کنجکاوی می‌نگریست و در عالم رؤیا آن‌ها را تا خانه‌های باعظمتی که پای تپه دیده بود مشایعت می‌کرد و سپس به خود جرئتی داد و در عالم خیال خود را در کلاه مخملی که با پرها تزیین شده بود در یکی از اتومبیل‌ها نشسته تصور کرد که با صدایی آرام به شوفر می‌گفت «برو به خانه». ولی همین که به آستانۀ در منزل رسید دیگر قوۀ تخیلش پیش‌تر نمی‌رفت، چه جروشا هرگز داخل منزلی را ندیده بود.»
جالب اینجاست که زندگی سختی که جودی پشت سر دارد باعث نمی‌شود در برابر رفاهی که حالا می‌بیند به حال خودش غصه بخورد. این البته برای خودم، از همان نخستین دفعاتی که پویانمایی «بابا لنگ‌دراز» را در تلویزیون دیدم تا همین آخرین بار هنوز هم کمی دور از ذهن می‌رسد. این شاید اتفاقی باشد که بعد از چهل‌سالگی برای آدم‌ها می‌افتد.
جودی اتفاقاً روحیۀ بی‌نهایت شادی دارد که در نامه‌های سرخوشانه‌اش به بابا لنگ‌دراز پیداست. خیلی جاها او چنان که شایسته است شرط ادب را در برابر این غریبه که هزینۀ تحصیلش را می‌دهد رعایت نمی‌کند. اما در بیشتر مواقع با لحن عمیقاً صمیمانه‌اش محبتش را به بابا لنگ‌دراز ابراز می‌کند. جودی چنان که در دانشگاه‌های کشور پروتستانی مثل آمریکا مرسوم است از همان ابتدا عضو گروه باشگاه بسکتبال سال‌اولی‌ها می‌شود و نتایج مسابقات را در کنار نظراتش دربارۀ انبوه مطالعات ادبی‌اش برای آقای جان اسمیت شرح می‌دهد.
پایان‌بندی بسیار شاد رمان باعث شده خیلی از مخاطبان آن را بیش از اندازه رمانتیک بدانند.
دختری که چهار سال قبل از جودی متولد شد
اما چهار سال قبل از انتشار «بابا لنگ‌دراز» یک زن دیگر در آمریکای شمالی دست به انتشار رمان دیگری زد که قهرمانش شبیه جودی از یتیم‌خانه می‌آمد. «لوسی ماد مونتگومری» با نوشتن رمان «آن شرلی در گرین گیبلز» شخصیت دختربچه‌ای را خلق کرد که از جهات بسیاری شبیه جودی بود: نه‌تنها بی‌سرپرست بود، بلکه شهودی، پرحرف و برونگرا نیز بود. به‌علاوه او تخیل افسارگسیخته‌ای هم داشت.
_1.png)
رمان «آن شرلی در گرین گیبلز» اثر «لوسی ماد مونتگومری»
ماجرای «آن شرلی» اساساً با یک سوءتفاهم آغاز شد. ماریلا و متیو کاتبرت، خواهر و برادری که سن و سالی ازشان گذشته بود و هیچ کدام ازدواج نکرده بودند از یتیم‌خانه درخواست کرده بودند که برای کمک در کارهای مزرعۀ گرین گیبلز برای‌شان یک پسربچه بفرستند.
چنان‌که می‌دانید متیو در ایستگاه قطار به‌جای یک پسربچه با دختربچه‌ای لاغراندام مواجه می‌شود و او را با خود به خانه می‌آورد. وقتی ماریلا با این صحنه روبه‌رو می‌شود احساسات لطیف آن شرلی غلیان می‌کند و چنین صحنه‌ای خلق می‌شود:
«در طول مدتی که ماریلا و متیو با هم صحبت می‌کردند، دخترک ساکت مانده بود و با صورتی بی‌روح به‌نوبت به آن دو نگاه می‌کرد. او ناگهان مثل آنکه تازه متوجه منظورشان شده باشد، چمدان قدیمی‌اش را روی زمین انداخت، جلو رفت و در حالی‌که دست‌هایش را به هم قلاب کرده بود، گفت: «شما مرا نمی‌خواهید. شما مرا نمی‌خواهید؛ چون پسر نیستم. انتظارش را داشتم. هیچ کس مرا نمی‌خواهد. باید حدس می‌زدم که این همه خوشی دوام نمی‌آورد. باید می‌فهمیدم که هیچ کس مرا نمی‌خواهد. آه! حالا باید چه‌کار کنم؟ الان اشک‌هایم جاری می‌شوند.» و اشک‌هایش جاری شدند. او روی یکی از صندلی‌های پشت میز نشست، صورتش را با دست‌هایش پوشاند و مثل ابر بهاری گریه کرد.»
اگرچه ماریلا تردیدش را ابراز می‌کند و یکی‌دو روزی طول می‌کشد تا تصمیم بگیرد آن شرلی را نگه دارد ولی گویا متیو از همان ابتدا از این اشتباه چندان ناراضی نبود. به هر حال چنان که من و شما با تماشای چند‌بارۀ این پویانمایی می‌دانیم، ماندن آن شرلی با آن خرابکاری‌های فراوانش رنگ و روی تازه‌ای به زندگی یکنواخت ماریلا و متیو زد.
شباهت‌ها و تفاوت‌های دو رمان
خانم مونتگومری در توصیف زیبایی‌های گرین گیبلز، روستای آونلی و طبیعت اطراف صحنه‌های داستان، فوق‌العاده چیره‌دستانه عمل کرده است و از این بابت تردیدی نیست که نویسنده‌ای به‌مراتب حرفه‌ای تر از جین وبستر است. به‌علاوه او پس از مشاهدۀ استقبال مخاطبان از اثرش ماجراهای آن شرلی را ادامه داد و اثری در هشت جلد خلق کرد.
انیمه «آن شرلی» اثر «ایسائو تاکاهاتا» در سال ۱۹۷۹ میلادی (۱۳۵۸ شمسی)
جین وبستر بیشتر رویکرد اصلاح اجتماعی داشت و اگرچه در بیان تیرگی‌های زندگی در نوانخانه خیلی اغراق نکرد اما چندان حوصله به خرج نداد که اثر سترگی دربارۀ سرنوشت یک دختر پرورشگاهی خلق کند. اما اثر مونتگومری نه‌تنها یک اثر ادبی تمام‌عیار است، که یک رمان اقلیمی در ژانر روستایی، اثری درخشان و گیرا برای نوجوانان و البته داستانی با سویه‌های اخلاقی پررنگ است: آن شرلی مدام خدا را به‌خاطر طبیعت سحرانگیز جزیرۀ پرنس ادوارد شکر می‌کند، همسر کشیش را صمیمانه دوست دارد و مدام دربارۀ موعظه‌های خانم ریچل لیند (همان زن چاق همسایه و دوست ماریلا) حرف می‌زند و فکر می‌کند و ایمانی صمیمانه‌تر به خدا دارد. او با اینکه موفق می‌شود به دانشگاه برود ولی برای تدریس به روستای خودشان برمی‌گردد و با گیلبر بلایت (که از ابتدای داستان با او لج کرده) ازدواج می‌کند، نه با اشراف‌زادۀ ثروتمندی مثل جرویس پندلتون.
پویانمایی هر دو اثر را استودیو نیپون ژاپن تولید کرده است. «آن شرلی» در سال ۱۹۷۹ میلادی (۱۳۵۸ شمسی) در پنجاه قسمت به کارگردانی کارگردان برجستۀ انیمه، «ایسائو تاکاهاتا» (یکی از بنیان‌گذاران استودیو جیبلی) ساخته شد. این انیمیشن به‌دلیل وفاداری به متن کتاب و کیفیت بالای روایت، یکی از شاهکارهای این استودیو محسوب می‌شود. «بابا لنگ‌دراز» در سال ۱۹۹۰ میلادی (۱۳۶۹ شمسی) در استودیو نیپون تولید شد. در حالی‌که اگر رمان را بخوانید درمی‌یابید برای تولید آن فرآیند فیلم‌نامه‌نویسی بسیار مفصلی طی شده است.
انیمه «بابا لنگ‌دراز» اثر «کازویوشی یوکوتا» در سال ۱۹۹۰ میلادی (۱۳۶۹ شمسی)
بد نیست به یکی دیگر از دخترهای یتیم دنیای ادبیات که استودیو نیپون به او عمری طولانی داد اشاره کنیم:
پرین. دختر نوجوان قهرمان پویانمایی «باخانمان» که یک سال قبل از هر دو اثر بالا جان گرفت. پرین را نه‌تنها به‌خاطر یک رگ فرانسوی و یک رگ هندی در دسته‌بندی مجزایی قرار می‌دهیم، بلکه چون از یتیم‌خانه نیامده و مادرش در نیمی از داستان همراه اوست. روایت «هکتور مالو» هم سویه‌های دفاع از ایدۀ «دولت رفاه» را دارد: دختربچۀ فقیر به چشم پدربزرگ سرمایه‌دارش تبدیل می‌شود تا برای کارگران نهایتاً رفاه بیشتری فراهم کند.