مجله میدان آزادی: در شصتوچهارمین صفحه از پرونده «روزی روزگاری تلویزیون» دربارۀ سریال «شیش ماهه» ساختهی «مهران مدیری» خواهید خواند؛ یکی از آخرین ساختههای تلویزیون که هنوز هم در حال پخش از شبکۀ سۀ سیما است. ریویوی نقد، تحلیل و بررسی این سریال را به قلم مینو رضایی در ادامه بخوانید:
چرا سریال شیشماهه در اوج نیست؟
«مهران مدیری» این روزها بعد از حدود یک دهه غیبت در تلویزیون با سریال هفده قسمتی «شیشماهه» برگشته است. شیشماهه را میتوان نتیجۀ اصلاح رویکرد قبلی تلویزیون یعنی قطع همکاری با چهرههای محبوب تلویزیونی دانست. اصلاح رویکردی که مدتی است به منظور آشتی دوبارۀ مخاطبان با این رسانه شکل گرفته است. بنابراین در نقد و بررسی سریال شیشماهه باید این نکته را در نظر داشت که مدیری در چه شرایطی این سریال را ساخته است و آیا سریال بهمنظور خود رسیده است؟ به این منظور قبل از هرچیز باید وضعیت مدیری را بررسی کرد.
مهران مدیری ستارۀ بیبدیل تلویزیون است. چه سریالهایش در تلویزیون و چه برنامۀ گفتوگو محورش یعنی «دورهمی»، معمولا ردۀ اول پربازدیدترینها را به خود اختصاص دادهاند. اگر میزان موفقیت سریالهای شبکۀ نمایش خانگی مدیری مانند «قهوه تلخ» و «هیولا» را نیز در نظر بگیریم، شاید بتوان گفت مهران مدیری ستارۀ بیبدیل سریالسازی طنز ایرانی است. اما راز موفقیت مهران مدیری در سریالسازی طنز چیست؟ شناخت مخاطب، هوش بالا، جسارت در پرداخت و... را که کنار بگذاریم، مهمترین راز کارهای موفق مهران مدیری در تیم نویسندگان او نهفته بوده است.
پوستر سریال تلویزیونی «شیش ماهه»، ساختۀ «مهران مدیری»
نویسندگان سریالهای مهران مدیری
در کارهای موفق مهران مدیری از «ساعت خوش» و «شبهای برره» و «پاورچین» و «باغ مظفر» و «مرد هزارچهره» و «هیولا» و «قهوه تلخ» و... نام نویسندگانی چون «برادران قاسمخانی»، «خشایار الوند»، «امیرمهدی ژوله»، «سروش صحت» و... میدرخشد. نویسندگانی که عموما نگارش طرح اصلی و سرپرستی نویسندگان فیلمنامه را به عهده میگیرند. در شیشماهه، مدیری از تیم سابق نویسندگانش محروم است. «محمدامین فرشادمهر»، «امین انتظاری» و «احمدرضا کاظمی» تیم نویسندگان سریال شیشماهه هستند. نام این افراد پیشتر در رئالیتی شوی اسکار با اجرای مدیری به چشم میخورد. برنامهای که اتفاقا مخاطب چندانی جذب نکرد و گویا این عدم توانایی نویسندگان اسکار در جذابیتآفرینی، در سریال شیشماهه هم تا حد زیادی ادامه پیدا کرده است. اما یکی دیگر از دلایل پرمخاطب بودن سریالهای مهران مدیری، تیم بازیگران اوست.
«جواد رضویان» و «مهران مدیری» در سریال «شیش ماهه»، ساختۀ «مهران مدیری»
بازیگران سریالهای مهران مدیری
مهران مدیری با بازیگران مختلف و متنوعی از لحاظ سن و تجربه کار کرده است. او حتی چهرههای زیادی را بهعنوان بازیگر طنز به جامعۀ هنری معرفی کرده است. با اینحال بسیاری از کارهای موفق او، مدیون تیم بازیگری او هم هست. بازیگرانی چون «سیامک انصاری»، «هادی کاظمی»، «فلامک جنیدی»، «شقایق دهقان»، «الیکا عبدالرزقی»، «سعید پیردوست»، «رضا شفیعیجم»، «محمدرضا هدایتی»، «ساعد هدایتی» و... همیشه پایۀ خلق کاراکترهای دوستداشتنی کارهای طنز مدیری بودهاند که نقش اصلی در خلق آنها باز هم به عهدۀ نویسندگان بوده است. در تیم بازیگران سریال شیشماهه، خوشبختانه اسامی بازیگران حرفهای و محبوب زیادی دیده میشود. «ناهید مسلمی»، «علیرضا خمسه»، «مریم سعادت»، «حسن معجونی» و حتی «جواد رضویان» و «سحر زکریا» که از تیم قدیمی مدیری بودهاند. هر بازیگری هم نقش خودش را به بهترین شکل ایفا میکند؛ اما تعاملی با بازیگران دیگر ندارد و این موضوع در سریال شیشماهه آزاردهنده است. درواقع مقصر اینکه بازی بازیگران شیشماهه جزیرهای به نظر میرسد، به جز ضعف فیلمنامه، در ضعف بازیگردانی کار است.
اما بهجز فیلمنامه و بازیگری، در ده سال غیبت مدیری در تلویزیون، تغییرات مخاطبان، سلایق، مسائل اجتماعی و همهچیز بسیار زیاد بوده است و سریال یا هر محتوای دیگری که از مسائل روز عقب بماند نمیتواند مخاطبی را پای کار بنشاند. طی حداقل بیش از دو دهه، کارهای قبلی مهران مدیری جز چند مورد، مخاطبانش را میخکوب و پابند میکرد و باید رمز این موفقیت را در حرفی که کارهای مدیری برای گفتن داشتند جست.
عوامل سریال تلویزیونی «ساعت خوش» ساختۀ «مهران مدیری»
رمز موفقیت مهران مدیری
مهران مدیری وقتی «ساعت خوش» را ساخت که تازه سالهای جنگ تمام شده بود. مردم به برنامههای مفرح در تلویزیون نیاز داشتند و ساعت خوش این نیاز را برطرف میکرد. سریالهای طنزی مانند «پاورچین» و «شبهای برره» نیز کاملا به مسائل اجتماعی و فرهنگی و ریزهکاریهایی که طبقۀ متوسط و پایین اجتماعی با آنها دستوپنجه نرم میکند پرداختند. ریزهکاریهایی چون بوروکراسی اداری، عادات غلط عرفی و... این روند در «قهوه تلخ» نیز ادامه یافت. «هیولا» زمانی ساخته شد که به واسطۀ شبکههای اجتماعی اخبار ریزودرشت و راستودروغ انواع اختلاسها و فسادهای مالی و البته کلاهبرداری بزرگ از صندوق ذخیرۀ فرهنگیان منتشر میشد. حتی سیدی غیرمجاز «بمب خنده» نیز درست وقتی منتشر شد که دهها شبکۀ فارسیزبان ماهوارهای تأسیس و صدها سریال مبتذل دوبلۀ فارسی از آنها پخش میشد. برنامۀ «دورهمی» نیز وقتی ساخته شد که استفاده از محتوای اینستاگرام و باقی پلتفرمهای خارجی سهم تلویزیون را در سبد تأمین محتوای خانوادهها کم میکرد. از طرفی مدیری از ساعت خوش تا دورهمی (که قبل از شیشماهه) آخرین حضورش در تلویزیون بود، همیشه از لحنی که عموم مخاطبان میپسندند استفاده کرده است. لحنی که توانست تا سالها جای خودش را در بین ادبیات روزمرۀ مردم از کودک تا کهنسال باز کند و مدیری و مردان تیمش از این جهت از رقیبانشان سه هیچ جلوتر بیندازد!
پس چرا داستان سریال شیشماهه اصطلاحا نگرفت؟ برای پاسخ به این پرسش بد نیست این نقد را با داستان سریال شیشماهه ادامه دهیم.
«محمد شعبانپور» در سریال «شیش ماهه»، ساختۀ «مهران مدیری»
داستان سریال شیش ماهه
[خطر لو رفتن داستان فیلم]
داستان سریال شیشماهه، داستان زندگی «شاهین» (با بازی محمد شعبانپور) است. شاهین، جوانی است که متوجه شده فقط شش ماه فرصت زندگی دارد. او این موضوع را به اطرافیانش میگوید اما بازخوردهای ناامیدکنندهای از آنها میگیرد. آنقدر که به مشاور مراجعه میکند و داستان خواسته نشدنش و به حاشیه رفتن مرگش به خاطر خودخواهیهای نزدیکترین افراد خانوادهاش را برای مشاور بازگو میکند. احتمالا تا اینجای داستان سریالهای «پژمان»، «ساختمان پزشکان» و فیلم سینمایی «جهان با من برقص» در ذهن شما تداعی شده است. اتفاقا هر سه اثر نامبرده، جزء قویترین و پرمخاطبترینهای زمان خود حتی تا امروز بودهاند. البته بهخودیخود ایرادی ندارد که ایدۀ اولیۀ کارها شبیه به هم باشد چون انصافا یافتن سوژهای که کاملا بدیع باشد بسیار سخت است، اما اینکه هم ایده تکراری باشد و هم در پرداخت ضعیف عمل کند، باعث شکست یک اثر میشود. بیقصهگی، سکانسهای طولانی، بازیهای جزیرهای، عدم همذاتپنداری با شخصیتهای اصلی و حرفی که حرف روز نیست را میتوان از عوامل شکست شیشماهه دانست. با اینحال عوامل دیگری نیز باعث شکست سریال شیشماهه بودند که نمیتوان مهران مدیری را مقصر همۀ آنها دانست. در ادامۀ مطلب به آن عوامل میپردازیم.
«مهران مدیری»، کارگردان سریال تلویزیونی «شیش ماهه»
علت شکست سریال شیش ماهه
در یک دهۀ گذشته، بازار طنز و طنازی در ایران بسیار داغ بوده است. آنقدر که چهرۀ برگزیدۀ جشن حافظ امسال به یکی از کمدینهای برخاسته از برنامۀ خندوانه اهدا شد! بنابراین اینطور به نظر میآید که تیم سازندۀ سریال شیشماهه روی سطح طنز بالای مخاطب که اتفاقا برگرفته از کارهای افرادی چون رضا عطاران و رامبد جوان و سروش صحت و سعید آقاخانی است حسابی باز نکردهاند! اما به غیر از این، آنها روی سطح طنز سریالهای سابق مهران مدیری نیز حسابی باز نکردهاند! شیشماهه نهتنها نتوانسته خودش را به سطح طنز کارهای موفق مدیری که حتی به سطح طنز کارهای کمتر دیده شده و کممخاطب او هم برساند!
ندیدن جامعۀ هدف سریال شیشماهه، یکی دیگر از مشکلات تلویزیون است. سفارشدهندگان این سریال باید قبول کنند که کودکان و جوانانی که با سریالهای مهران مدیری بزرگ شدهاند حالا درگیر میانسالی و پیری هستند و نیازمند سریال درست. همینطور دیگر مخاطبان عمدۀ تلویزیون مانند زنان خانهدار که نیاز ویژه به سرگرمی دارند، اقشار مذهبی که سراغ ماهواره و حتی پلتفرمها نمیروند و کودکان و نوجوانانی که هنوز از تلویزیون بهعنوان منبع تأمین محتوای سریالی استفاده میکنند نیز جایی برای خود در این سریال نمییابند.
ما میدانیم که مخاطبان تلویزیون ایران علیرغم بیش از یک دهه هشدار دلسوزان به کمترین حد خود در طول تاریخ خود رسیده است و میدانیم مدیران تلویزیون دغدغۀ حل این بحران را دارند. اما مهم است که حواسمان باشد سریال، تنها محتوای جذبکنندۀ مخاطب نیست. به روز بودن بخش خبر، ساخت سریالهای باکیفیت و متنوع، اهمیت دادن به برنامههای سرگرمکننده با چهرههای محبوب تلویزیونی و در نظر گرفتن همۀ سلیقهها در انتخاب جدول پخش برنامههای مناسبتی موارد دیگری هستند که به بالا کشیدن جایگاه تلویزیون در بین خانوادههای ایرانی کمک میکنند. البته که عامل مهم شبکههای اجتماعی و نمایش خانگی نیز بر افول جایگاه تلویزیون در سراسر دنیا اثرگذار بوده است. مخاطبی که تا سالها محدودۀ انتخابش از بین کانالهای تلویزیون و یا خاموش کردن آن بود، امروز بهراحتی و فقط با لمس چند نقطۀ کف دستش میتواند به دنیایی از محتواهای مختلف وصل شود. حالا انواع برنامههای طنز، سریال، رئالیتی شو، ورزشی، مستند، مصاحبه با سلبریتیهای محبوب و دستنیافتنی با هر زبان و دوبله و زیرنویس و با قیمت بسیار پایین در اختیار تمام جمعیت دنیا است. گرچه هنوز هم تا حدی در کشور ما تلویزیون در جاهایی حرف اول را میزند اما به هرحال این رسانه تا حدی از قافله عقب مانده است و برای جبران و جلب اعتماد مخاطبانش راه زیاد و دشواری در پیش دارد. راهی که با دعوت از مهران مدیری برای ساخت یک سریال ولی پخش آن سریال بدون هیچ تبلیغات و سروصدایی عملا پیموده نشده باقی میماند.