مجله میدان آزادی: امروز ۱۷ نوامبر، سالروز تولد «مارتین اسکورسیزی» یکی از برجستهترین فیلمسازان آمریکاست که در سینمای این کشور آثار مهمی را خلق کرده است. به همین مناسبت فهرستی از بهترین آثار این هنرمند که باید تماشا کرد را در ادامه به قلم و مقدمۀ ایمان سرمدی بخوانید:
کاوش در اعماق گنجینه؛ دوازده ایستگاه از یک «سفر شخصی»
مشهور است که «فرانسوا تروفو» گفته است: وقتی «مارتین اسکورسیزی» متولد شد هیچ اتفاقی نیفتاد، فقط یک مورخ به تاریخ سینما اضافه شد.
در سال ۱۹۹۴ انجمن فیلم بریتانیا (BFI) از «مارتین اسکورسیزی» خواست فیلمی مستند دربارۀ سینمای آمریکا بسازد. اسکورسیزی بعداً اعلام میکند که از همان آغاز قصدش فقط ساختن یک مستند نبود. او میخواست تاریخ سینمای آمریکا را از نگاه شخصی خود بازگو کند؛ تاریخی که فیلمسازان و فیلمهایی که دوست داشت و تأثیر زیادی بر کارهایش گذاشته بودند، بخش مهمی از آن بودند. این پروژه سالها بعد به کتاب «سفر شخصی با مارتین اسکورسیزی در سینمای آمریکا» تبدیل شد.
اسکورسیزی تاریخنگاری رسمی سینما را نقد میکند. به گفتۀ او، بسیاری از کتابهای تاریخ سینما بر دادهها و تحلیلهای پراگماتیستی تکیه دارند و کمتر به تجربۀ شخصی و حس فیلمساز توجه میکنند. او ازجمله به کسانی مثل «اورسون ولز»، «جان فورد» و... اشاره میکند که دیدگاه او را شکل دادهاند. نکتهای که او بر آن تأکید میکند این است که سینما را باید با چشم فیلمساز دید، نه فقط با چشم منتقد یا مورخ.

«مارتین اسکورسیزی»، کارگردان سرشناس آمریکایی
در آغاز فیلمهای کلاسیک ماجراجویانه، همواره مسافرانی را میبینیم که در سودای یافتن خروارها طلای کهن به دل غارها و بیابانها میزنند؛ اما گنج راستین تنها به چشم کسی آشکار میشود که نه برای تصاحب و غارت، بلکه با فروتنی، حیرت و بصیرتی کمنظیر برای تماشای آن به راه بیفتد. مارتین اسکورسیزی در تمام طول حیات هنریاش، درست چنین سیمایی داشته است: فیلمسازی که به تعبیر «وودی آلن»، رد پای کیمیاگرانهاش را در سینمای نسلهای پس از خود از شرق تا غرب میتوان دید، اما خودش همواره با مناعت طبع، خویشتن را یک «شاگرد همیشگی و وامدار تاریخ سینما» دانسته است. او نهتنها شاهکارهایی ماندگار خلق کرده، بلکه در نقش یک غواص و گنجیاب عاشق، به تاریکترین و فراموششدهترین زوایای نگاتیوها نقب زده تا نادیده گرفتهشدهها را احیا کند.
اسکورسیزی تاریخ و سینما را نه از پشت شیشههای خشک آکادمی، بلکه بهمثابه یک «سفر شخصی» و عاطفی زیسته است؛ روایتی آکنده از کشمکشهای درونی، اضطرابهای روحی، ریتمهای جنونآمیز و انسانهایی که میان لجن و ستارهها دست و پا میزنند.
همانطور که «ژانلوک گدار» در گفتوگوی کنایهآمیز یکی از فیلمهایش یادآور میشود که «برای شروع، باید ابتدا به نقطۀ صفر برگشت»، ورود به جهان سینمایی اسکورسیزی نیز نیازمند بازگشت به چنین مبدئی است؛ نقطهای که در آن ایمان کاتولیک با زرق و برق و خشونت بیرحم خیابانهای نیویورک تلاقی میکند و مرز میان رستگاری و تباهی محو میشود.
«پیش از آغاز هر کار تازه، باید به نقطۀ صفر بازگشت»؛ این ایده را میتوان کلید فهم کارنامۀ اسکورسیزی دانست؛ فیلمسازی که همیشه سینما را از نو و از ریشهها میخواند.
مارتین اسکورسیزی در مصاحبهای که اخیراً با دخترش فرانچسکا داشته در جواب این سؤال شیطنتآمیز و جسورانۀ دخترش که «در سینما چیزی هست که فکر میکنی باید بیاموزی؟»، میگوید: «البته، چگونه داستان گفتن. هنوز در جستوجوی راههای چگونه تعریف کردن داستان هستم.»
در کارنامهای پربار و بیش از نیمقرن فیلمسازی، انتخاب تنها ده اثر اگرچه سخت و جسورانه مینماید، اما تلاشی است برای نقشهبرداری از این جستوجوی مدام. ده فیلمی که در ادامه میآیند، صرفاً آثاری تکنیکی و پرفروش نیستند؛ آنها دوازده پرده از اعترافات روحی، جنون فرمی، و سلوک سینماگری هستند که تاریخ سینما را از دل خیابانها، سالنهای تاریک و میزهای تدوین دوباره از نو نوشت. آنچه این دوازده فیلم را به هم پیوند میدهد، نگاه شخصی اسکورسیزی به ایمان، گناه، قدرت و شهر است.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «خیابانهای پایینشهر»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
۱. خیابانهای پایینشهر | 1973 Mean Streets
روایت زندگی چند جوان خردهپا و گانگستر در محلههای ایتالیایینشین نیویورک و تلاش یکی از آنها برای نجات دوستِ بیملاحظه و دردسرسازش (با بازی رابرت دنیرو).
نقطهعطف کارنامۀ اسکورسیزی؛ فیلمی که مانیفست سینمای مستقل او و تولد زوج افسانهای اسکورسیزی–دنیرو بود. فیلمی که با تدوین ریتمیک، موسیقی راک و دنیای خشن مافیایی، او را تثبیت کرد.
این اثر با تلفیق بینظیر فرهنگِ خردهایتالیاییهای نیویورک، احساس گناه مذهبی و خشونت بیمنطق خیابانی، تعریف جدیدی از رئالیسم شهری در سینمای دهۀ هفتاد آمریکا ارائه داد. اگر بخواهید بدانید اسکورسیزی از کجا آمده و جهان شخصیاش (گناه، ایمان و زندگی در حاشیههای ایتالیاییتبار نیویورک) چگونه شکل گرفته، باید با این فیلم شروع کنید.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «راننده تاکسی»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
۲. رانندۀ تاکسی | Taxi Driver ۱۹۷۶
تراویس بیکل، سرباز بازنشستۀ جنگ ویتنام، بهعنوان رانندۀ تاکسی شبانه در نیویورک کار میکند. او از فساد شهر به ستوه آمده و بهتدریج بهسوی خشونت جنونآمیز کشیده میشود، با دیالوگ معروف «با من حرف میزنی؟».
شاهکار روانشناختی شهری و نقطۀ اوج همکاری او با رابرت دنیرو. فیلمنامۀ «پل شریدر» و موسیقی «برنارد هرمن»، تنهایی و خشم شخصیت را در شهری بیمار به تجربهای تماشایی تبدیل کردهاند. این فیلم نماد جنبش «هالیوود نوین» و یکی از تلخترین و درخشانترین واکاویهای روانشناختی انزوا و روانپریشی شهری است. تراویس بیکل تجسم زخمِ کهنۀ جنگ ویتنام و بیگانگی انسان در کلانشهر فاسد است. «رانندۀ تاکسی» نخل طلای کن را ربود و فرم بصری نئونوآر و سبک دوربین سیال اسکورسیزی را در تاریخ ثبت کرد.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «گاو خشمگین»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
۳. گاو خشمگین | Raging Bull ۱۹۸۰
زندگی پرجوش و خروش، سقوط و خودتخریبی جیک لاموتا، بوکسور میانوزن قهرمان جهان که شک و پارانویا زندگی شخصیاش را نابود میکند.
این اثر یک فیلم بوکس معمولی نیست؛ مرثیهای است بر حسادت جنونآمیز، خودویرانگری و خشونت مردانه. سکانسهای رینگ بوکس با تدوین تاریخی «تلما شونمیکر» به شعری خشن و بصری تبدیل شدند و تغییر فیزیکی شوکهکنندۀ «رابرت دنیرو» استاندارد متد اکتینگ را در جهان تغییر داد.
سیاه و سفید بودن فیلم، تدوین جسورانه و بازی دنیرو، فیلم را به یکی از برترین آثار سینمای آمریکا تبدیل کرده است. دنیرو برای این نقش اسکار بهترین بازیگر نقش اول مرد را گرفت. «گاو خشمگین» در بسیاری از نظرسنجیها بهعنوان «بهترین فیلم دهۀ ۱۹۸۰» شناخته میشود.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «پادشاه کمدی»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
۴. پادشاه کمدی | The King of Comedy ۱۹۸۲
داستان مردی روانپریش و جویای نام که به هر ترفندی متوسل میشود تا وارد دنیای استندآپ کمدی تلویزیون شود، حتی ربودن محبوبترین مجری تلویزیونی؛ با بازی دنیرو و «جری لوئیس».
یک فیلم سیاه گزنده دربارۀ فرهنگ شهرت و رسانه که در زمان اکران شکست خورد، اما سالها بعد الهامبخش فیلمهایی چون «جوکر» (۲۰۱۹) شد. بازی رابرت دنیرو در نقش «روپرت پاپکین» روایتی درخشان از روانپریشی در لباس یک استندآپ کمدین تشنۀ توجه است.
پیشگویانهترین و گزندهترین نقد اسکورسیزی به پدیدۀ سلبریتی، شهرت کورکورانه و رسانه.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «آخرین وسوسه مسیح»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
۵. آخرین وسوسۀ مسیح | The Last Temptation of Christ 1988
روایتی انسانی، بدیع و چالشبرانگیز از زندگی عیسی مسیح و وسوسههای زمینی او در لحظات مرگی روی صلیب.
جسورانهترین و عمیقترین فیلم مذهبی-فلسفی او که موجی از جنجالهای جهانی به پا کرد. این فیلم در برخی کشورها تحریم و اکرانش ممنوع شد. اقتباس از رمان «نیکوس کازانتزاکیس» با بازی «ویلم دفو».
اسکورسیزی که خود در جوانی میخواست کشیش شود، با اقتباس از رمان نیکوس کازانتزاکیس، حضرت عیسی را نه خدایی دستنیافتنی، بلکه انسانی دستخوش تردید، ترس و وسوسههای زیستی به تصویر کشید تا معنای «ایمان و فداکاری» را احیا کند.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «دارودسته نیویورکی»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
۶. دار و دستۀ نیویورکی | Gangs of New York 2006
در اواسط قرن نوزدهم، جوانی به نام آمستردام (لئوناردو دیکاپریو) برای انتقام خون پدرش از یک رهبر گانگستری خشن (بیلِ گوشبر/قصاب با بازی دانیل دی لوییس) به محلههای فقیرنشین نیویورک بازمیگردد.
این فیلم آغاز همکاری با دوام اسکورسیزی با لئوناردو دیکاپریو است. فیلمی حماسی و پرهزینه که تاریخ خشونتبار شکلگیری آمریکا را به تصویر کشید.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «جدامانده»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
7. جدامانده (رفتگان، مردگان) | The Departed 2006
موشی (نفوذی پلیس در میان مافیا) و موشی دیگر (نفوذی مافیا در ادارۀ پلیس) در بوستون، تلاش میکنند پیش از لو رفتن هویتشان، دیگری را پیدا کنند. تنش بیوقفه در تقابل موش و گربه میان دو نفوذی، با گروه بازیگران رؤیایی: «لئوناردو دیکاپریو»، «مت دیمون» و «جک نیکلسون». فیلمی که قدرت کنترل ریتم و روایت اسکورسیزی در سینمای بدنه را ثابت کرد. سرگرمکنندهترین و پرهیجانترین تریلر پلیسی مدرن که بالاخره اسکار بهترین کارگردانی و بهترین فیلم را برای اسکورسیزی به ارمغان آورد. این فیلم بازسازی درخشان فیلمِ هنگکنگیِ «امور دوزخی» است.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «گرگ وال استریت»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
8. گرگ وال استریت | The Wolf of Wall Street 2013
ظهور و سقوط جوردن بلفورت، کارگزار بورس فاسد و عیاشی که با کلاهبرداریهای مالی به ثروت نجومی دست مییابد و در مواد مخدر و افراط غرق میشود.
کمدی سیاهی شوکهکننده، صریح و پر از تابوشکنی با بازی دیوانهوار «لئوناردو دیکاپریو». فیلم نشان داد اسکورسیزی در دهۀ هشتم زندگیاش همچنان جسورترین و پویاترین ضربآهنگ سینمایی را دارد. این فیلم پرفروشترین اثر کارنامۀ اسکورسیزی شد.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «سکوت»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
9. سکوت | Silence 2016
سفر دو کشیش یسوعی پرتغالی در قرن هفدهم به ژاپنِ فئودالی برای پیدا کردن استاد گمشدهشان؛ روایتی از تبلیغ مسیحیت در میان شکنجه و آزار شدید مأموران ژاپنی.
داستانی دربارۀ رنج کشیشهای یسوعی در ژاپن قرن هفدهم که به بنیادیترین پرسش فلسفۀ دین میپردازد: «چرا خداوند در برابر شکنجه و رنج بیپایان انسانها سکوت کرده است؟»؛ اثری آرام، متفکرانه و به دور از هیاهوهای معمول سینمای او.
اقتباس از رمان «شوساکو اندو» دربارۀ ایمان و تردید مبلغان مسیحی در ژاپن قرن هفدهم. این فیلم پروژهای بلندمدت برای اسکورسیزی بود و در آن به سکوت، رنج و پرسش از ایمان میپردازد. فیلم با اینکه تماشاگر کمتری داشت، اما از عمیقترین آثار اوست.

پوستر رسمی فیلم سینمایی «مرد ایرلندی»، ساختۀ «مارتین اسکورسیزی»
10. مرد ایرلندی | The Irishman ۲۰۱۹
اعترافات فرانک شیران، آدمکش مافیا، دربارۀ نقش داشتن در قتل مرموز جیمی هوفا (رهبر قدرتمند اتحادیۀ کارگری). روایتی از گناه، وفاداری و مرگ.
شاهکاری حماسی با بودجۀ نتفلیکس که از «فناوری دیجیتال جوانسازی چهره» استفاده کرد و رابرت دنیرو، «آل پاچینو» و جو پشی را پس از سالها دوباره دور هم جمع کرد؛ مرثیه و خداحافظی باشکوه اسکورسیزی با ژانر گانگستری و ستارههای همنسلش (دنیرو، پاچینو، پشی).
اگر «رفقای خوب» هیجان جوانی در مافیا بود، «مرد ایرلندی» غمنامۀ کهنسالی، پوچی، خیانت و تنهایی است؛ جایی که دیگر نه افتخاری باقی مانده و نه خانوادهای. فقط مردی ناتوان و تنها مانده روی صندلی چرخدار در خانۀ سالمندان همراه با ارواح گذشتهاش.