مجله میدان آزادی: به مناسبت فرارسیدن عاشورا و تاسوعای حسینی سال ۱۴۴۸ هجری (۱۴۰۵ شمسی) به سراغ فهرست از بهترین تصویرگریهای عاشورایی در قدیمیترین کتابهای چاپی ایران رفتهایم. این فهرست را در ادامه با مقدمه و انتخاب «مینو رضایی» بخوانید:
تجلی حماسه در آینه سنگ؛ بازخوانی هنر تصویری در تحفهالذاکرین و طوفانالبکاء
پیدایش و رواج «چاپ سنگی» (لیتوگرافی) در دوره قاجار، نقطه عطفی در تاریخ بصری ایران محسوب میشود؛ رسانهای که هنر را از انحصار کتابخانههای سلطنتی و نسخههای خطی گرانبها خارج کرد و به میان تودههای مردم برد. در این میان، «هنر عاشورایی» هم بهره خوبی از این تکنولوژی نوظهور برد و کتابهای مقتل و سوگنامه، به بستر اصلی ظهور نوعی از تصویرگری بدل شدند که میان سنت نگارگری ایرانی و واقعگرایی عامیانه پیوند برقرار میکرد.
کتابهای «طوفانالبکاء» (اثر میرزا محمدجوهری تبریزی) و «تحفهالذاکرین»، از نخستین و تاثیرگذارترین نمونههای کتابآرایی در نظام چاپ سنگی ایران هستند. این آثار به فاصله کوتاهی از ورود این صنعت به ایران مصور و به یکی از رسانههای تصویری ذکر مصائب اهل بیت(ع) تبدیل شدند.
این تصاویر، پلی میان پردههای نقاشی قهوهخانهای و حافظه تصویری عزاداران بنا کردند و چنان در ذهن جامعه ایرانی رسوخ یافتند که تا دههها، تصویر ذهنی شیعیان از واقعه کربلا، متاثر از همین چاپهای سنگی بود. هنوز که هنوز است تصویرگریهای این دو کتاب آبشخور خلق و بازنمایی آثار گرافیکی جدید درباره واقعه عاشورا و اتفاقات پیش و حین و پس از آن است.
بد نیست قبل از پایان این مقدمه به «میرزا علیقلی خویی» پرداخته شود. میرزا علیقلی خویی بیتردید تاثیرگذارترین و پرکارترین تصویرگر عصر قاجار است که با تسلط بر فنون چاپ سنگی، هنر نگارگری را از انحصار کتابخانههای سلطنتی خارج کرد و به میان تودههای مردم برد. او که به عنوان معمار زبان بصری چاپ سنگی شناخته میشود، با استفاده از خطوطی قاطع، بیانگر و فیگورهای پویا، تصویری حماسی و شورانگیز از متون مذهبی همچون «طوفانالبکاء» و اسطورههای ملی نظیر «شاهنامه» خلق کرد. خویی و شاگردان مکتب او با پایهگذاری سبکی که میان سنت مینیاتور ایرانی و ذائقه عامه پل میزد، استاندارد تازهای برای شمایلنگاری در ایران تعریف کرد و چنان در حافظهی بصری جامعه رسوخ یافت که آثار او تا دههها الگوی اصلی برای نقاشیهای قهوهخانهای و روایتهای تصویری عزاداری در ایران باقی ماند.
در این فهرست بهترین تصویرگریهای کتابهای طوفانالبکاء و تحفهالذاکرین را برای شما انتخاب کردهایم. عمده این تصاویر از کتاب «تاریخ گرافیک ایران» نوشته پرویز تناولی جمعآوری شدهاند.
بهترین تصویرگریهای مربوط به واقعه عاشورا در کتابهای طوفانالبکاء و تحفهالذاکرین به انتخاب مجله میدان آزادی به این ترتیب است:
۱. تصویرگریهای تحفهالذاکرین
تفقد امام تشنهلب در وداع خواهرش سکینه در تحفهالذاکرین، کار بهرام کرمانشاهی، چاپ سنگی، تهران ۱۸۶۳ م
وداع کردن با علیاصغر در تحفهالذاکرین، کار بهرام کرمانشاهی، چاپ سنگی، تهران ۱۸۶۳ م
۲. تصویرگریهای طوفانالبکاء
جنگ کردن قاسم با کفار در طوفانالبکاء، کار علیقلی خویی، آبرنگ بر چاپ سنگی، تهران ۱۲۶۵ ه.ق/ ۱۸۴۹ میلادی
حضور پیامبران بر سر بریده حسین(ع)
زاری کردن اهل بیت پس از دیدن ذوالجناح در کتاب طوفانالبکاء، کار علیقلی خویی، آبرنگ بر چاپ سنگی، تهران ۱۲۶۵ ه.ق/ ۱۸۴۹ میلادی
حر و یارانش به امام میپیوندند
کشته شدن مسلم بر بام قصر ابن زیاد در کوفه در کتاب طوفانالبکاء، آبرنگ بر چاپ سنگی، تهران، ۱۲۶۵ ه.ق/ ۱۸۴۹ میلادی
صحنه شهادت طفلان مسلم در کنار نهر
صحنه شهادت قاسم در جنگ با کفار
مجلس مختار و کشتن قاتل عباس، در پایین مجلس سر حفض(پدر) در دست پسر در طوفانالبکاء. کار علیقلی خویی، آبرنگ بر چاپ سنگی، تهران ۱۲۶۵ ه.ق/ ۱۸۴۹ میلادی
لینکهای مرتبط
یادداشت: نگاهی به مقتلنویسی در متون ادبی ایرانی