مجله میدان آزادی: در جدیدترین صفحه از پرونده «هنر و ادبیات ضد آمریکایی» به سراغ فهرستی از بهترین کاریکاتورهای ضدآمریکایی رفتهایم که این مطلب را به قلم مینو رضایی بخوانید:
در یادداشت پیش رو قرار است بهسراغ نمادهای ضدآمریکایی در کاریکاتور برویم. واقعیت این است که برخی از این نمادها ابتدا در دستۀ آثار ضدامپریالیستی بودند و امپریالیسم میتواند به جایی غیر از آمریکا هم مربوط باشد. بنابراین برای نوشتن این فهرست نمادهای زیادی را زیرورو کردیم. نتیجۀ نهایی این شد که در آثار با تم ضدآمریکایی عمدتاً از ترفند «وارونهسازی» نمادهای قدرت آمریکا استفاده شده است. وارونهسازی یعنی استفاده از نمادها در مفهوم مخالف آن در کاریکاتور. مثلاً اگر عقاب نماد قدرت آمریکاست، در کاریکاتور به جوجهای پرریخته تبدیل میشود تا کارکرد اصلی مفهومی خود را نقض کند.
نکتۀ دیگر در انتخاب عنوانهای فهرست نمادهای ضدآمریکایی در کاریکاتور این است که در خود آمریکا هم کاریکاتورهای ضدآمریکایی فراواناند اما این ضدآمریکایی بودن الزاماً به معنای ضدامپریالیستی یا ضداستعمارگری و ضدجنگ بودن نیست. این دسته از کاریکاتورها فقط به برخی قوانین و ماجراها و سیستمهای داخل خاک آمریکا اعتراض دارند، چراکه فکر میکنند با اصلاح آن موارد، آمریکا سرزمین بهتری میشود. نمونۀ این دسته را میتوان در کاریکاتورهای منتقد هالیوود دید. ممکن است شما کاریکاتورهایی پیدا کنید که به تبعیض دستمزد، تبعیض جنسیتی و نادیده گرفتن حقوق مؤلف در هالیوود اعتراض میکنند اما این اعتراض هم از دستۀ انتقاد به سیستم داخل آمریکاست؛ یعنی به کل سیستم هالیوود و آنچه تصویر میکند، اعتراضی ندارند. مثلاً به چهرۀ خشن و وحشی که هالیوود از ملتهای متمدن نشان میدهد معترض نیستند. نمونۀ واضح دیگر این موضعگیری را میتوان در جنگ امروز ایران و آمریکا دید. تمام اعتراض کارشناسان داخلی آمریکا به این جنگ در نارضایتی از قیمت بنزین یا وضعیت سربازهای داخل ناو خلاصه میشود و کسی به مثلاً کشتار چندصد کودک و نوجوان در ایران به دست ارتش آمریکا اعتراضی ندارد.
با این توضیحات، فهرست مهمترین نمادهای ضدآمریکایی در کاریکاتور به این قرار است:
_3.jpg?ver=3h1NL8OW27Eo4UlbwrDufg%3d%3d)
۱. عمو سام
اولین و آخرین و مهمترین نماد آمریکا «عموسام» یا Uncle Sam است. داستان اینکه چرا عموسام به نماد آمریکا تبدیل شده جالب و البته بیربط است به آنچه امروز از نماد عموسام برداشت میشود. «ساموئل ویلسون» ملقب به عموسام متولد ۱۷۶۶ در ماساچوست و درگذشته ۱۸۵۴ است. در سال ۱۸۳۰ یکی از مجلات چاپ نیویورک داستانی از زندگی این مرد چاپ کرد. ساموئل ویلسون بههمراه پدر و برادرش در نبردهای استقلال آمریکا جنگیده است و بعدها یک کارگاه بستهبندی گوشت تأسیس میکند که روی محصولات آن برچسب US میزدند؛ حروف ابتدایی لقبش یعنی Uncle Sam که ازقضا ابتدای حروف United States هم هست. شخصیت عموسام باعث میشود او بهعنوان یک میهنپرست آمریکایی مورد توجه قرار بگیرد و لقب عموسام اولین نماد ملی دولت فدرال آمریکا بشود. البته بعدها این نماد چه در ظاهر و چه در کارکرد، تغییرات فراوانی داشت. اضافه کردن ریش پروفسوری، لباس با پرچم آمریکا و از همه مهمتر به کار بردن این نماد در آثار ضدامپریالیستی ازجملۀ این تغییرات هستند. البته تا پیش از تبدیل شدن عموسام به یکی از مهمترین نمادهای ضدآمریکایی در کاریکاتور جهان، از او برای دستگاه تبلیغاتی دولت آمریکا به منظور اهدافی چون سربازگیری برای جنگ جهانی اول استفاده میکردند. در کاریکاتور زیر که در سال 1899 طراحی شده و اثر «ویلیام اچ. واکر» است، عموسام نماد استعمار آمریکا، «جان بول» نماد استعمار انگلیس و «قیصر ویلهلم» نماد استعمار فرانسه بر دوش مردمانی از فیلیپین، هند و آفریقا سوار هستند.
۲. عقاب سرسفید
عقاب سرسفید یکی از نمادهای اصلی آمریکاست. این عقاب هم بهعلت اینکه بومی آمریکای شمالی است و هم بهعلت اینکه بهطور کل یادآور قدرت است بهعنوان نماد آمریکا برگزیده شد. البته در لوگوی اصلی «نشان ملی آمریکا» این عقاب در یکی از پنجههایش شاخۀ زیتون و در دیگر پنجهاش سیزده تیر دارد که به شعار «تمایل قوی به صلح، اما همواره آمادۀ جنگ» اشاره دارد. این عقاب هم خیلی زود به یکی از نمادهای کاریکاتورهای ضدآمریکایی تبدیل شد. عقابی زخمی که گاهی پرهایش ریخته و ابهتی ندارد، گاهی بهجای شاخۀ زیتون، سلاح کشنده یا کیسۀ دلار حمل میکند و گاهی هرچه بال میزند در حال سقوط است. میتوان گفت در بیشتر کاریکاتورهای ضدآمریکایی با نماد عقاب، از تکنیک «وارونهسازی نماد» استفاده شده است. یعنی نمادی که بهشدت مفهوم قدرت دارد، در دست هنرمند به سلاحی ضد آن تبدیل میشود.
در کاریکاتور زیر که با الهام از سریال «بازی تاج و تخت» طراحی و اولین بار در رسانههای چینی منتشر شده است، جملهای به چشم میخورد: «بازی هژمونی: یا اطاعت میکنی، یا تحریم میشوی.» این کاریکاتور مستقیماً به سیاست خارجی آمریکا و وادار کردن دیگر کشورها به پیروی از قوانین خود اشاره دارد. در پسزمینۀ عقاب کلمۀ جریمه و مؤلفههایی چون چکش قاضی به نشانۀ قانون به چشم میخورد. این مؤلفهها به راهکارهای آمریکا برای تحت فشار قرار دادن کشورها اشاره دارد.
۳. مجسمۀ آزادی
مجسمۀ آزادی ساخت آمریکا نیست! این مجسمه هدیۀ فرانسه به آمریکا در صدمین سالروز استقلال آمریکاست! مجسمۀ آزادی را «آگوست بارتولدی» طراحی و «گوستاو ایفل»، سازندۀ برج ایفل، اجرا کرد. این مجسمۀ نود و سهمتری تندیسی از یک زن برگرفته از الهههای باستانی است. مشعل در دست این مجسمه نماد پیشرفت و روشنگری است و لوح در دست دیگرش با حکاکی تاریخ اعلام بیانیۀ استقلال آمریکا، نشان آزادی بر پایۀ نظم و قانون را دارد. پای این مجسمه نیز بر روی زنجیرهای شکسته است نشانۀ از لغو بردهداری است. اگر بخواهیم از نمادهای دیگر این تندیس بگوییم در این وجیزه نمیگنجد. اما به هر حال مجسمۀ آزادی هم یکی از نمادهای مهم آمریکایی است که تا ابد در خدمت هنر ضدآمریکایی قرار گرفته. چشمهای بسته در مقابل جنایتها، ایستادن روی انبوه جمجمهها، تبدیل مشعل به بمب و سلاح، تغییر حالت صورت مجسمه و از همه مهمتر برخورد بد مجسمه با مهاجران، ازجمله مؤلفههایی است که کاریکاتوریستها برای خلق اثر ضدآمریکای با آن بازی میکنند. جالب است بدانید مجسمه در جایی نصب شد که تمام کشتیهای حامل مهاجران از دور آن را میدیدند و سپس از مقابل آن رد میشدند. این مجسمه بهنوعی سمبل خوشامدگویی به مهاجران هم به حساب میآمد. البته ارتباط مهاجران و مجسمۀ آزادی همیشه مثبت نبود و مخالفان مهاجرپذیری آمریکا، در کاریکاتورهایشان این نماد را بهصورت تمسخرآمیز استفاده میکردند. مثلاً مجسمه را در محاصرۀ مهاجرانی قرار میدادند که با خود فقر و بیماری و بزهکاری و کمبود مسکن و آلودگی و کمونیسم به ارمغان میآوردند.
در این کاریکاتور که محصول ۱۸۹۰ است مجسمۀ آزادی اعلام میکند اگر قرار است جزیرهاش به محل تلنبار آشغالها (اشاره به مهاجران) تبدیل شود، ترجیح میدهد به فرانسه برگردد.
۴. علامت دلار
سیاستهای سلطهجویانۀ آمریکا بر اقتصاد جهان باعث شد هم اسکناس دلار و هم علامت $ (دالر سانگ) به یکی از نمادهای کاریکاتور ضدآمریکایی تبدیل شود. دلار فقط نماد ارز رایج در آمریکا نیست، بلکه میتواند انتقاد به سبک زندگی آمریکایی ازجمله مصرفگرایی، استعمار، پوشش پول برای فساد و حرص و آز باشد. همچنین پول خرج کردن برای ایجاد جنگ و هرج و مرج در دیگر کشورها از سوژههای کاریکاتورهای ضدآمریکایی با نماد دلار است. در کاریکاتور زیر عموسام دلارها را در چاهی میریزد که پر نمیشود. چاهی که دهانهاش بهشکل نقشۀ افغانستان است.
۵. پرچم آمریکا
پرچم آمریکا عنوان دیگر این فهرست است که از یک نماد پرقدرت آمریکایی به یک نماد ضدآمریکایی در کارهای گرافیکی تبدیل شد. تبدیل ستارهها به جمجمۀ انسانهای بیگناه و تبدیل خطهای پرچم به رد شلیک سلاح یا میلههای زندان ازجمله تغییر کاربری پرچم آمریکا در کاریکاتورها هستند. در کاریکاتور زیر از مجلۀ پاک، عقاب و پرچم آمریکا که نماد سلطۀ آمریکایی است بر کرۀ زمین سیطره دارد.
در کاریکاتور زیر که مربوط به سالهای اخیر است نیز ارتش آمریکا بهقدری جنایتکار ترسیم شده که مشغول کشیدن جنازۀ فرشته مرگ روی زمین است و از خط خون، پرچم آمریکا ایجاد شده است.
۶. نژادها یا تنوع نژادی
یکی از خرده شعارهای «رؤیای آمریکایی»، برابری فرصت برای همه است که البته در عمل، این شعار نیز با تبعیض نژادی مواجه میشود. سرزمین فعلی آمریکا در حقیقت قلمرو سرخپوستان بوده است و بعد از قتل عام گستردۀ آنها، این خیل مهاجران بودند که بافت جمعیتی آمریکا را تشکیل دادند. کاریکاتورهایی که روی این سوژه دست میگذارند اغلب بر جذب حداکثری مهاجران و سپس استفاده از آنها در نظام سلطه، جنگ و تبعیض تأکید دارند. در این قسم کاریکاتورها سهم نژادهای سیاه و زرد و سپس سرخ از بقیه بیشتر است.
.jpg?ver=0Un_wUE8EuZn3B7PlBQzhQ%3d%3d)
این کاریکاتور قدیمی که مربوط به امپریالیسم فرهنگی یا آموزشی است مدارس نوین آمریکا را نشان میدهد. در این کاریکاتور عموسام معلم است و دختران و پسران سفیدپوست بهراحتی درس میخوانند. با کوبا و فیلیپین و هاوایی و پورتوریکو به خشونت رفتار میشود. سیاهپوستان مشغول کار خدماتی هستند. سرخپوستان با کتاب وارونه از ابتداییترین اصول آموزشی هم بهرهمند نیستند و چینیها پشت در مدرسه ایستادهاند.
در این کاریکاتور هم به قانون مصوب طرد چینیها در سال ۱۹۸۸ اشاره شده و هم تبلیغی است برای نوع تازهای از لباسشویی که صاحبانش امید دارند جایگزین رختشویخانههای چینی شوند.
۷. نقشۀ جهان
نقشۀ جهان یا کرۀ زمین یکی دیگر از نمادهای کاریکاتور ضداستعماری است چون ارتباطی مستقیم با جهانخواری و اشغال کشورها دارد! در کاریکاتور زیر که مربوط به مجلۀ «جاج» (Judge) و چاپ ژانویۀ ۱۸۹۹ اثر «ویکتور گیلام» است، عموسام و جان بول که نماد استعمارگری آمریکا و انگلیس هستند، جهان را بین خودشان تقسیم کردهاند و پرچمهای کشتیهای روی سینۀ آنها، کانال سوئز و کانال نیکاراگوئه را نشان میدهند. نوشتۀ پایین کاریکاتور میگوید: «باید سال نو مبارک باشد؛ عموسام و پسرعموی انگلیسیاش، دنیا را میان خود تقسیم کردهاند.»
در این کاریکاتور نیز نماد عموسام سراسر قارۀ آمریکا را تحت سیطرۀ خود گرفته است. روی چوبدستی او عبارت «دکترین مونرو» حک شده است؛ برنامهای که در آن ایالات متحده هر گونه دخالت کشورهای استعمارگر اروپایی در قارۀ آمریکا را رد میکرد. البته چون آن زمان آمریکا ارتش و نیروی دریایی قابل اعتنایی نداشت، استعمارگران اروپایی آن را نادیده میگرفتند.
در پایان باید گفت نمادهای ضدآمریکایی در کاریکاتور به موارد گفتهشده در این فهرست محدود نیست و مثلاً در سالهای اخیر خود «دونالد ترامپ» به یکی از عریانترین نمادهای ضدآمریکایی در کاریکاتور بدل شده و جایگاه مستحکمی در کنار نمادهای کلاسیک پیدا کرده. ترامپ در دور آخر ریاستجمهوریاش چهرۀ عریانتر و تجمیعشدهتری از جهانخواری، خونخواری، سلطهجویی، نژادپرستی و فساد بهتآور آمریکایی نشان داد. از این رو استفاده از ترامپ یا یک دسته موی زرد شانهشده که نشان ترامپ است، در کاریکاتور به معنای مقابله با همۀ چیزهایی است که برشمردیم: مقابله با امپریالیسم آمریکایی؛ هم در داخل خاک آمریکا و هم بیرون از آن و از زبان افراد غیرآمریکایی. همچنین نفت، دموکراسی، اعلامیۀ استقلال آمریکا و حتی گاهی «آبراهام لینکلن» از نمادهای کاریکاتورهای ضدآمریکایی هستند که شاید در وقتی دیگر به آنها بپردازیم.