مجله میدان آزادی: امروز 5 آبان‌ماه سالروز تولد «کمال تبریزی» کارگردان نام‌آشنای سینمای ایران است. به همین مناسبت در این یادداشت به سراغ زندگی هنری و آثار او رفته‌ایم. تک‌نگاری این کارگردان برجسته سینما را، به قلم مینو رضایی -نویسنده و منتقد سینما- بخوانید:
وقتی از «کمال تبریزی» حرف می‌زنیم از چه حرف می‌زنیم؟
وقتی نام «کمال مصفای تبریزی» معروف به «کمال تبریزی» به میان می‌آید چیزهای زیادی به ذهن مخاطب متبادر می‌شود. کارگردان ایرانی، «لیلی با من است»، توقیف، «مارمولک»، «یک تکه نان»، حاشیه، تنوع ژانر، «سرزمین کهن»، قصه و .... اما برای گفتن دربارۀ زندگی هنری کمال تبریزی از سه چیز نمی‌توان گذشت:
جابجا کردن خط قرمزها، سرک کشیدن در همۀ ژانرها و توقیف آثار!
«کمال تبریزی» کارگردان سینمای ایران
جابجا کردن خط قرمزها
نمی‌شود از کمال تبریزی گفت و از جابجا کردن خط قرمزها نگفت. جابجا کردن‌هایی که حالا با گذشت چند دهه از فیلمسازی تبریزی می‌توان گفت بیشتر آنها از سر دغدغه‌مندی، واقع‌بینی، مخالفت با مصلحت‌اندیشی و باز کردن باب گفتمان است. قصۀ جابجا کردن خط قرمزها توسط کمال تبریزی سر درازی دارد و اصلا سریال توقیف آثار کمال تبریزی خود نشان‌دهندۀ بازی کردن او با استانداردهای سانسور و ممیزی است. اما در یادداشت تک‌نگاری کمال تبریزی فقط به چند نمونۀ شاخص آن اشاره می‌کنیم.
لیلی با من است
«لیلی با من است» اولین و جدی‌ترین فیلم طنز دربارۀ جنگ تحمیلی هشت ساله بود که با فاصلۀ کم از جنگ یعنی سال 1374 ساخته شد. «پرویز پرستویی» در مصاحبه‌ای گفته بود من همیشه نسخۀ فیلمنامه‌هایم را یادگاری نگه می‌داشتم. اما وقتی مشغول بازی در لیلی با من است بودم، هر شب بعد از اتمام کار، خط به خط دیالوگ‌هایی که پیش رفته بودیم را پاره می‌کردم. این از اضطراب شدید بود که این فیلم چه می‌شود و مردم با فیلم طنز دربارۀ دفاع مقدس چه برخوردی خواهند داشتند؟ اما لیلی با من است توانست در جشنوارۀ فجر چهاردهم دیپلم افتخار بهترین بازیگر مرد برای پرویز پرستویی و سیمرغ بهترین فیلمنامه را برای «رضا مقصودی» و «پرویز پرستویی» به ارمغان بیاورد. به جز اینها این فیلم مورد استقبال مخاطبان عام هم قرار گرفت و هنوز که هنوز است مخاطبان از آن به عنوان یکی از بهترین کارهای کمدی سینما یاد می‌کنند.
مارمولک
«منوچهر محمدی» که قبلا تهیه‌کنندۀ «زیر نو رماه» بود، برای فیلم «مارمولک» ابتدا می‌خواست از «رضا میرکریمی» به عنوان کارگردان استفاده کند که نشد. سپس قرعه به نام «ابراهیم حاتمی‌کیا» افتاد که او هم انصراف داد و در نهایت روی جسارت کمال تبریزی حساب ویژه‌ای باز شد و کار به او رسید. مارمولک فیلم محبوبی بین مخاطبان شد اما برای اکران، کار آن تا جلسۀ شورای عالی امنیت ملی هم رفت! آقای حسن روحانی، دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی دربارۀ مارمولک گفته بود: «حتی در رژیم شاه هم که دشمن روحانیت بود، کسی جرأت و جسارت ساخت فیلم موهنی مثل مارمولک را نداشت.» کمال تبریزی در مصاحبه‌ای بیان کرده: «آقای روحانی به من گفتند فیلم توقیف و با شما هم باید برخورد شود.»
«کمال تبریزی» در پشت صحنه فیلم سینمایی «مارمولک»
سخنرانان تاثیرگذار دهۀ هشتاد مانند آقای پناهیان نیز از مخالفان مارمولک بودند. او در جایی گفته بود: «هرکس از این فیلم تأثیر مثبتی بپذیرد یکی از همان انسان‌های بسیار نادانی است که فیلم در صدد تحقیر آنهاست. انسان عاقل از چنین ظرف کثیفی آب تمیز نمی‌نوشد. کجای این فیلم پیام خوبی داده است که نمی‌توان به سادگی با روش‌های دیگر آن پیام را رساند.» هرچند رهبر وقت ایران آیت‌الله خامنه‌ای بعدها با تماشای این فیلم از موافقان فیلم مارمولک بودند. مارمولک علیرغم فروش خوب در شهرهای کشور در قم اکران نشد و در مشهد حدود یک روز بر پرده بود. در نهایت مشکلات تاخیر در اکران باعث شد نسخۀ قاچاق مارمولک بیرون بیاید.
دوران سرکشی
«دوران سرکشی» یکی از جسورترین ساخته‌های سیمای علی لاریجانی در ابتدای دهه 80 بود. این سریال در قالب روایت زندگی شخصیت اصلی که دختری نوجوان است به مسائلی چون مشکلات بلوغ، انواع بزه در زندگی نوجوانان مانند فرار از خانه و پرونده‌های مددکاری اجتماعی می‌پردازد. دوران سرکشی سانسورهای فراوانی داشت و با وجود این هنوز فیلمی به صراحت آن به مسائل اینچنینی اشاره نکرده است؛ ابراهیم حاتمی کیا در جایی گفته بود اگر قرار بود فیلم من هم به اندازۀ سریال کمال تبریزی سانسور شود اجازۀ پخش آن را نمی‌دادم.
سرک کشیدن در همۀ ژانرها
سینمای کمال تبریزی به مدل سینمای «ناصر تقوایی» و «داریوش مهرجویی» گرفتار ظاهر و فرم بصری سفت و سخت نیست. سینمای کمال تبریزی بیش از هر چیز سینمایی بازیگرمحور است و قصه‌گو. قصه‌هایی که در ساخت سر از ژانرهای مختلف درمی‌آورند. تبریزی سینمای عاشقانه را با «شیدا» و سینمای فانتزی را با «گاهی به آسمان نگاه کن» تجربه کرد. کمدی را با «لیلی با من است» و «همیشه پای یک زن در میان است» و کمدی سیاه را با «ما همه با هم هستیم». او با «یک تکه نان» پای سینمای معناگرا را به کارنامه‌اش باز کرد و با «فرش باد» به سراغ سینمای بومی جهان شمول و فرهنگ فولکلور ایرانی رفت. تبریزی با «دوران سرکشی» به سراغ مقولۀ فیلم‌های روانشناختی رفت و با «امکان مینا» و «سرزمین مادری» به ژانر سیاسی و اجتماعی ادای دین کرد. تبریزی با سریال «شهریار» به سراغ ژانر بیوگرافی رفت و درام خانوادگی در حوزۀ کودک را با «مهر مادری» چشید. با «همیشه پای یک زن در میان است» به وادی سینمای اقتباسی وارد شد. او حتی تاک شو و کار کردن در پلتفرم‌ها را با «طناز» و «بی‌عاطفه» آزمود و البته همۀ اینها که گفتیم، همۀ کارنامۀ کمال تبریزی نیست! تبریزی کارگردان پرکاری است. کارگردانی که مثل همۀ کارگردانان دیگر فراز و فرود فیلمسازی دارد. و در پرکار بودن و تنوع ژانر، گریزی نیست؛ فیلم‌های بد گاهی توسط کارگردان‌های خوب ساخته می‌شود.
«کمال تبریزی» در پشت صحنه فیلم سینمایی «شیدا»
توقیف آثار
برخی کارگردانان هستند که آثار توقیف شده یا توقیف آثار بخش مهمی از زندگی هنری‌شان را تشکیل می‌دهد. مثل ناصر تقوایی. مثل کمال تبریزی. کمال تبریزی از همان دهۀ شصت که آغاز فیلم‌سازی‌اش بود با توقیف دست و پنجه نرم کرد تا همین دهۀ 1400!
«در مسلخ عشق» توقیف شده در سال 1369 تا امروز، «مارمولک» توقیف موقت در سال 1383، «از رییس‌جمهور پاداش نگیرید» توقیف از 1388 تا 1394، «دوندۀ زمین» توقیف از 1389 تا 1395 و سپس اکران در هنر و تجربه، «خیابان‌های آرام» توقیف از 1389 تا امروز، آثار سینمایی توقیف شدۀ کمال تبریزی هستند. اما این آثار به همین‌جا ختم نمی‌شود و تبریزی در سریال‌هایش نیز با توقیف سروکله زده است. «دوران سرکشی» اولین سریال به شدت جنجالی کمال تبریزی بود که با تیغ سانسور فراوان برای پخش در تلویزیون مناسب شد. گرچه نسخۀ سانسور شده هم توجه تماشاگران را به شدت جلب کرد اما «ابراهیم حاتمی‌کیا» در مصاحبه‌ای گفته بود اگر قار بود کار من را به اندازۀ کار کمال تبریزی سانسور کنند، قبول نمی‌کردم. با این حساب «قصه‌های رودخانۀ سیاکیا» اولین سریال توقیفی کمال تبریزی است که تا امروز همچنان پخش نشده است. اما نقطه اوج داستان سریال‌های توقیفی کمال تبریزی «سرزمین کهن» است. مجموعه تلویزیونی سه فصلی که از سال 1387 تا 1396 تولید شد. پخش فصل اول این مجموعه در بهمن 1392 آغاز و در همان بهمن‌ماه توقیف شد. توقیفی که مخاطبان تلویزیون را که قرار بود پای سریالی با بازی بزرگان و ستاره‌های سینما چون «بیتا فرهی»، «سعید راد»، «فرشته صدر عرفایی»، «شهاب حسینی»، «نیکی کریمی»، «حسین محجوب»، «علی شادمان»، «محمدرضا فروتن»، «هنگامه قاضیانی» و ... سرد و دلخور کرد. البته که «سرزمین کهن» بعد از ده سال و اعمال اصلاحاتی کوچک رفع توقیف و در شبکۀ نمایش خانگی منتشر شد. بعد از این انتشار، تلویزیون بارها سریال را با نام جدید «سرزمین مادری» پخش کرد. اما در ده سالی که گذشته بود، ذائقۀ مخاطبان تلویزیون 360 درجه تغییر کرده و تلویزیون با ضعف شدید در برنامه‌سازی و به‌خصوص سریال‌سازی روبرو بود. این یعنی ریزش شدید مخاطبان تلویزیون و یعنی دیده نشدن سریال بسیار باارزش سرزمین مادری آنطور که باید. سریالی که از سال 1320 تا 1357 خورشیدی و جریان‌های زمینه‌ساز شکل‌گیری انقلاب ایران را بیشتر از هر فیلم و سریال دیگری به تصویر کشید.
حضور «کمال تبریزی» در پشت صحنه فیلم سینمایی «سرزمین کهن»
در پایان این نوشته باید گفت کمال تبریزی را نمی‌توان در قالب یک کارگردان کلاسیک گنجاند اما نام او همواره در میان فهرست مهم‌ترین و تاثیرگذارترین کارگردان‌های ایرانی ماندگار خواهد بود. این نوشته در سالروز تولدش ادای دینی است به سینمای او.