پنجشنبه 28 آبان 1405 / خواندن: 17 دقیقه
در نشست نقد فیلم سینمایی «ادیسه» مطرح شد:

گزارش: «ادیسه»، وقتی حماسه به درام روان‌شناختی تقلیل پیدا می‌کند

در شانزدهمین نشست «نقدوتماشا» مسعود فراستی در نقد «ادیسه» نولان گفت فیلم از تکنیک به فرم و تجربۀ سینمایی نمی‌رسد و مرعوب تکنولوژی است. به باور او، حذف خدایان و خانواده، حماسه هومر را به درامی روان‌درمانگرانه و قهرمان‌سازی هالیوودی تقلیل داده است.

گزارش: «ادیسه»، وقتی حماسه به درام روان‌شناختی تقلیل پیدا می‌کند

مجله میدان آزادی: چهارشنبه‌های اقتباسی رویداد «نقدوتماشا» هر چهارشنبه به همت «مجله میدان آزادی» با اکران و نقد برترین فیلم‌های اقتباسی ایران و جهان به صورت هفتگی در پردیس سینمایی باغ کتاب تهران برگزار می‌شود. در شانزدهمین نشست از نشست‌های هفتگی «نقدوتماشا»، چهارشنبه 27 آبان فیلم سینمایی «ادیسه» اکران شد. مشروح گزارش شانزدهمین «نقدوتماشا»ی هفتگی را در ادامه و به قلم «زهرا سادات مرتضوی» بخوانید:

در شانزدهمین هفته از اکران‌های هفتگی «سینمای اقتباسی»، فیلم «ادیسه» (The Odyssey)، ساخته کریستوفر نولان و محصول سال ۲۰۲۶ سینمای آمریکا، در نشستی با حضور مسعود فراستی و به میزبانی حسن صنوبری نقد و بررسی شد. این فیلم با اقتباس از منظومه حماسی منسوب به هومر یکی از مهم‌ترین متون ادبیات کلاسیک جهان به شمار می‌رود و روایت بازگشت ادیسئوس به خانه پس از جنگ تروا را روایت می‌کند.

در ابتدای نشست، حسن صنوبری با اشاره به فاصله زمانی حدود دوهزار و هفتصد ساله، میان روزگار نگارش این منظومه و زمان ساخت فیلم، «ادیسه» را مهم‌ترین منبع الهام نولان معرفی کرد، اما تأکید کرد که این اسطوره تنها منبع اقتباس فیلم نیست. او با اشاره به تفاوت‌های میان «ایلیاد» و «ادیسه» توضیح داد که نولان در روایت خود از منابع و متون دیگری نیز بهره گرفته است از جمله نمایشنامه «آگاممنون» اثر آیسخولوس. همچنین می‌توان ردپای روایت‌های دیگری را در فیلم دنبال کرد؛ روایت‌هایی که از سویی دیگر ماجرای جنگ تروا را بازگو می‌کنند. 

صنوبری سپس مسعود فراستی را از چهره‌های نسل طلایی منتقدان سینمای ایران دانست و با اشاره به نقش او در شکل‌گیری و پیشبرد نقد هنری و سینمایی  گفت فراستی در ساختن تریبون نقد سینمای ایران نقشی محوری داشته است. به گفته صنوبری، هر نقد فراستی، فارغ از موافقت یا مخالفت با دیدگاه‌های او، از نظر هنری و خطابی واجد اهمیت است.

صنوبری در ادامه، بحث را به تجربه تماشای فیلم کشاند و از فراستی خواست فارغ از منابع اقتباس، کتاب‌ها و محتوای اثر، دربارۀ کیفیت سینمایی «ادیسه» صحبت کند؛ اینکه آیا فیلم توانسته است به‌عنوان یک اثر سینمایی، تجربه‌ای خوب و تأثیرگذار برای مخاطب رقم بزند؟

سینما، تکنیک و فرم

مسعود فراستی در آغاز سخن، با لحنی کنایه‌آمیز گفت تلاش می‌کند خیلی خشن نباشد و تأکید کرد که با مهربانی صحبت خواهد کرد. او نخستین مسئله را سرگرم‌کنندگی فیلم دانست و گفت:

«اگر من دو بار از سالن بیرون رفتم و برگشتم، خیلی به فیلم رحم کرده‌ام؛ چون بسیاری از قسمت‌های آن را می‌شود اصلاً ندیده گرفت.»

از نظر او، پیش از هر چیز باید دید با سینما طرف هستیم یا نه؟ سینما چیزی نیست که نولان یا هر فیلم‌ساز دیگری بتواند تعریف دلخواه خود را از آن ارائه کند؛ فراستی گفت: «سینما با برادران لومیر آغاز و فیلم آن‌ها، با وجود حرکت صامت و شکل بسیار ابتدایی‌اش، از فیلم نولان جلوتر است؛ زیرا بنیانی اساسی بنا می‌گذارد: تصویر متحرک.»

فراستی تعریف خود از سینما را «تصویر متحرک دگرگون‌ساز» دانست.

منتقد سینمای ایران توضیح داد که فیلم، مانند هر هنر دیگری، با تکنیک آغاز می‌شود، اما باید از آن عبور کند و به فرم برسد. به اعتقاد او، مسئله این است که آیا نولان الفبای سینما را می‌شناسد یا نه؟ او با برخی از فیلم‌های قبلی نولان چندان مسئله‌ای نداشت و آن‌ها را قابل‌تحمل می‌دانست، اما معتقد بود ایرادهای «ادیسه» به‌مراتب اساسی‌تر و تحمل‌ناپذیرترند.

فراستی برای توضیح این مسئله به کاربرد نماها اشاره کرد:

«برای مثال، به نماهای مدیوم یا مدیوم‌کلوزآپ از کاراکتری توجه کنید که به چیزی نگاه می‌کند. همه می‌دانیم چنین نمایی چه کارکردی دارد.» 

فراستی سپس مسئله ابژکتیویته و سوبژکتیویته را مطرح کرد و گفت نولان تفاوت این دو را نمی‌شناسد و فیلم نیز این ناآشنایی را آشکار می‌کند.

به گفته او، فلش‌بک باید معنا و کارکرد داشته باشد و نمی‌توان نمایی از یک سگ را گرفت و بعد به گذشته رفت. همچنین، نمایش آینده در دل گذشته باید در نسبت با سوبژکتیویته کاراکتر و پیش‌بینی او از آینده معنا پیدا کند؛ اما در این فیلم نه فلش‌بک درست به کار رفته، نه فلش‌فوروارد و نه نسبت ابژکتیویته و سوبژکتیویته رعایت شده است. 

فراستی معتقد بود بسیاری از کات‌ها نیز، با وجود حضور تدوینگران حرفه ای، درست نیست. او کات را نخستین معنای سینما دانست و تأکید کرد کسی که کات را نشناسد، هنوز در ابتدای راه سینما قرار دارد. البته به باور او، شناخت کات و تکنیک به‌تنهایی کافی نیست؛ همان‌طور که در هر هنر دیگری، تکنیک فقط نقطه شروع است و اثر باید به فرم برسد.

«ادیسه» ناتوان در ایجاد تجربه برای مخاطب

فراستی در ادامه، ناتوانی فیلم در ایجاد تجربه برای مخاطب را یکی دیگر از ضعف‌های اساسی آن دانست. به گفته او، در بسیاری از آثار، از فیلم‌های فلسفی برگمان گرفته تا آثار ساده‌تر و حتی «آواتار»، احساسات مخاطب درگیر می‌شوند یا حس‌های او فعال و سامان‌دهی می‌شوند. فیلم‌ساز ممکن است با تکنیک احساسات مخاطب را درگیر کند، اما فعال‌کردن حس‌ها و فراهم‌کردن امکان تجربه برای او، مرحله دیگری از هنر است. مخاطب باید اثر هنری را تجربه کند؛ درگیر شود و از خلال آن به تجربه‌ای تازه برسد.

او معتقد بود «ادیسه» حتی به این مرحله نیز نمی‌رسد: «در هیچ صحنه‌ای تجربه نمی‌کنیم؛ از فیلم دوریم. یک اکستریم لانگ‌شات می‌گیرید و بعد آن را به مدیوم‌شات کات می‌کنید. چه اتفاقی افتاده است؟ هیچ! نه احساسات من درگیر می‌شود و نه اثر به فرم می‌رسد.» فراستی تعریف خود از فرم را درگیرکردن و تربیت حس‌ها دانست و تأکید کرد که در این فیلم چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد.

روایتی پر خطا، سینمایی ضعیف و اثری از معنا تهی

او در ادامه، مسئله را به انتخاب موضوع و نسبت فیلم‌ساز با اثر پیوند داد و گفت نولان به سراغ موضوعی بسیار بزرگ رفته که جسارت، باور و دوست‌داشتن می‌طلبد؛ درحالی‌که هیچ‌کدام از این ویژگی‌ها در فیلم دیده نمی‌شوند. به اعتقاد فراستی، بدون دوست‌داشتن نمی‌توان هنر آفرید. فیلم‌ساز باید شخصیت‌ها و قصه‌اش را دوست داشته باشد تا بتواند با آن‌ها درگیر شود و این دوست‌داشتن را به مخاطب منتقل کند. از نظر او، غیبت چنین رابطه‌ای نشان می‌دهد که نولان نه «ایلیاد» و «ادیسه» را دوست دارد و نه با جهان آن‌ها ارتباط برقرار کرده است.

فراستی همچنین معتقد بود نولان تراژدی و حماسه را نمی‌شناسد و اگر آن‌ها را دوست داشت، برای شناختشان تلاش می‌کرد. به گفته او، فیلم‌ساز به‌جای شناخت این جهان، به الگوهای هالیوودی پناه برده و همه‌چیز را مسلم فرض کرده است. او در واکنش به کسانی که پیام فیلم را ستایش می‌کنند، گفت اساساً نمی‌داند منظور از پیام چیست؛ اگر فرم در کار باشد، هنر باید اثری در مخاطب بگذارد و چیزی از خود فیلم‌ساز و قصه به او منتقل کند.

فراستی با توصیف فیلم به‌عنوان اثری نیهیلیستی، توضیح داد که مسئله‌اش مخالفت با نیهیلیسم نیست؛ بلکه معتقد است نولان دربارۀ موضوعی که به آن پرداخته، درست در جهت مخالف بنیان‌های آن حرکت کرده است. از نظر او، تراژدی انسان می‌آفریند، ایمان ایجاد می‌کند و به شادمانی می‌رسد. این شادمانی از طریق کاتارسیس شکل می‌گیرد؛ یعنی مخاطب در مواجهه با تراژدی پالوده می‌شود. اما در «ادیسه» هیچ‌یک از این اتفاق‌ها رخ نمی‌دهد و فیلم با روایتی پر از خطا و سینمایی ضعیف، اثری را که به سراغش رفته از معنا تهی می‌کند.

نولان در ادیسه مرعوب تکنولوژی است

او سپس به نسبت میان فروش بالای فیلم و نبود نقدهای جدی دربارۀ آن پرداخت. به اعتقاد فراستی، پرفروش‌بودن فیلم به معنای برخورداری از کیفیت سینمایی نیست و بسیاری از کسانی که از آن تعریف می‌کنند، در واقع مرعوب جلوه‌های تکنولوژیک آن شده‌اند. او گفت فیلم می‌کوشد مخاطب را با استفاده از دوربین سنگین و آخرین فناوری‌های سینمایی مرعوب کند؛ اما نمی‌توان بر اساس چنین معیارهایی دربارۀ سینما قضاوت کرد. در غیر این صورت، هنر اسیر تکنولوژی می‌شود و تکنولوژی جای سینما را می‌گیرد.

فراستی تأکید کرد که فیلم‌ساز می‌تواند از فرم مدرن و ابزارهای پیشرفته استفاده کند، اما باید امکان تجربه را برای مخاطب فراهم آورد. این تجربه ممکن است با دوربین لومیر شکل بگیرد یا با دوربین پیچیده نولان؛ آنچه اهمیت دارد، خود انسان و توانایی او در ساختن فیلم است، نه ابزار. تکنیک باید در اثر بنشیند و به خلق تجربه‌ای منجر شود که حس‌ مخاطب را تغییر دهد. از نظر او، درگیرشدن حس‌هاست که می‌تواند مخاطب را از نظر هنری به انسانی بهتر تبدیل کند، نه تبدیل‌شدن به سرباز تکنولوژی که چیزی جز پول و سرمایه نمی‌شناسد.

او در ادامه گفت برخی فیلم‌سازان با استفاده از مسائل جنسی و محبت مخاطب را تحت تأثیر قرار می‌دهند و برخی دیگر، مانند نولان، با تکنولوژی چنین می‌کنند. به باور فراستی، نولان عاشق تکنولوژی نیست، بلکه مرعوب آن شده و می‌کوشد با ارعاب ناشی از آن دست بالا را پیدا کند. او تبلیغات فیلم و تأکیدهای مکرر بر دوربین و آینه را نمونه‌ای از همین رویکرد دانست. فراستی برای توصیف فاصله میان ظاهر پرزرق‌وبرق فیلم و محتوای آن، از اصطلاح «آفتابه‌لگن هفت دست، شام و ناهار هیچی» استفاده کرد.

فراستی برای مقایسه، به فیلم «مکس دیوانه» اشاره کرد و گفت بازی و صدای آن فیلم می‌تواند مخاطب را بلرزاند؛ درحالی‌که در «ادیسه» چنین تجربه‌ای وجود ندارد. به اعتقاد فراستی، کسی که قاعده و تکنیک را نمی‌شناسد، نمی‌تواند مخاطب را سرگرم کند؛ همان‌طور که اگر کسی درست و خوب حرف‌زدن را نداند، حرفش شنیده نمی‌شود.

تحریف جهان تراژدی ادیسه

فراستی در ادامه به انتخاب بازیگران فیلم پرداخت و آن را نیز نادرست دانست. او به‌ویژه انتخاب بازیگر نقش هلن را نقد کرد و گفت نقدش به انتخاب بازیگر سیاه‌پوست، از موضع نژادپرستی نیست و حتی خود را طرفدار سیاه‌پوستان دانست؛ اما معتقد بود بازیگر انتخاب‌شده برای نقش هلن، از نظر زیبایی با توصیف اسطوره‌ای این شخصیت تناسب ندارد. فراستی این انتخاب را نشانه‌ای از تلاش فیلم‌ساز برای راضی‌کردن همه دانست و گفت چنین رویکردی در نهایت به شخصیت و حتی به گروهی که فیلم‌ساز قصد نمایندگی آن‌ها را دارد، توهین می‌کند.

صنوبری نیز، بار دیگر به انتخاب بازیگران اشاره کرد و گفت در جهان اسطوره‌ای و دورۀ تاریخی مورد بحث، اساساً با چنین شخصیت‌هایی مواجه نیستیم؛ بااین‌حال، در فیلم حتی در میان خواستگاران ثروتمند و قدرتمند پنلوپه نیز یک بازیگر سیاه‌پوست حضور دارد. به اعتقاد صنوبری، این انتخاب به حس تحریف جهان اثر دامن می‌زند.

جهت‌گیری غرب‌محورِ ادیسۀ نولان

صنوبری در ادامه به دیدگاه‌های متفاوت منتقدان و طرفداران نولان اشاره کرد. به گفتۀ او، بسیاری از این افراد معتقدند فیلم آن چیزی نبوده که انتظار داشته‌اند، اما همچنان از آن دفاع‌ می‌کنند. او گفت:

«برخی می‌گویند اثر از نظر فرم و ساختار در نمایش عظمت «ایلیاد» و «ادیسه» موفق نبوده، اما نقطه قوتش را باید در معنا جستجو کرد. از نگاه این گروه، نولان قصد نداشته حماسه‌ای بزرگ به معنای متعارف آن بسازد، بلکه می‌خواسته فیلمی متفکرانه و واجد تفکر انتقادی خلق کند؛ اثری با نگاهی اخلاقی، شرافتمندانه و والا به مسئلۀ جنگ.»

در ادامۀ این توضیحات، صنوبری گفت این دیدگاه را در میان دوستان و منتقدان شنیده و این سوال را مطرح کرد که آیا ممکن است هدف نولان، به‌جای ساخت فیلمی صرفاً سرگرم‌کننده و هیجان‌انگیز، پرداختن به چنین مضمونی بوده باشد؟

فراستی در رد این برداشت، به جمله‌ای از ویل دورانت اشاره کرد: «جنگ زشت است، اما ایلیاد زیباست.» او تأکید کرد که این جمله معنای مهمی دارد؛ جنگ زشت است، اما مسئله این است که زشتی جنگ چگونه در اثر هنری بازنمایی می‌شود. به اعتقاد او، فیلم با وجود نمایش جنگ و هیولاهایی که حمله می‌کنند، حتی درک درستی از خود جنگ نیز ارائه نمی‌دهد.

فراستی نگاه فیلم به جنگ را نوعی صلح‌طلبی تسلیم‌گرایانه دانست و پرسید: «این چه نگاهی است؟» او معتقد بود برای حفظ صلح باید آماده جنگ بود و برای دفاع از آن باید جنگید. از نظر او، فیلم نه موضعی جدی در برابر جنگ دارد و نه واقعاً صلح‌طلب است؛ بلکه به تسلیم در برابر غرب می‌رسد. فراستی برای توضیح این برداشت، به پایان فیلم اشاره کرد؛ جایی که زن و شوهر سوار کشتی می‌شوند تا به ماه‌عسل بروند. او با لحنی طعنه‌آمیز پرسید مقصد آن‌ها کجاست و با اشاره به جهت حرکتشان، پایان فیلم را نشانه‌ای از جهت‌گیری غرب‌محور آن دانست.

خطای نولان: تقلیل حماسه به درام روانشناختی

در ادامۀ این نشست، صنوبری زمینۀ مقایسۀ فیلم با متن اصلی را فراهم کرد و به این نکته پرداخت که برخی از حذف‌ها و تغییرات نولان ممکن است انتخاب‌هایی آگاهانه برای ساخت روایتی تازه باشند.

 فراستی در پاسخ تأکید کرد که باید دید این تغییرات چه چیزی را از اثر گرفته‌اند. از نظر او، برخی حذف‌ها جزئی نیستند، بلکه ساختاری و مضمونی‌اند و با کناررفتن ستون‌های اصلی روایت، تعادل حماسه برهم می‌خورد و حتی ممکن است از بین برود. به باور او، خطای اصلی نولان صرفاً در تغییر جزئیات نیست، بلکه در تغییر بنیان‌های اثر است.

فراستی نخستین حذف اساسی فیلم را حذف خدایان دانست؛ تغییری که به اعتقاد او حماسه را به درامی روان‌شناختی تبدیل می‌کند. خدایان در «ایلیاد» و «ادیسه» عناصر دکوراتیو نیستند، بلکه از ستون‌های فعال روایت به شمار می‌روند. آتنا با حیله‌گری خود اودیسئوس را هدایت می‌کند و زئوس بر اساس ترازوی سرنوشت تصمیم می‌گیرد و عمل می‌کند. با حذف تقریباً کامل این مداخله‌ها، جهان حماسه به جهانی سکولار و روان‌شناختی تبدیل می‌شود. آتنا به نوعی توهم ذهنی و وجدانی بدل می‌شود. فراستی این تغییر را، هرچند ممکن است با تفسیری مدرن از اسطوره همخوان باشد، در تضاد با بنیان فکری و حسی حماسه دانست؛ تغییری که به باور او تراژدی را نابود می‌کند. در جهان هومر، انسان در برابر خدایان و در رابطه با آن‌ها تعریف می‌شود و قهرمان در برابر تقدیر خدایان پایداری می‌کند.

حذف مفهوم «خانه» و «خانواده»

او دومین تغییر اساسی را حذف بخش‌هایی از آیین روایت دانست. به گفتۀ فراستی، داستان اودیسئوس از نظر ساختاری و حسی اهمیت بسیاری دارد.

فراستی سپس به حذف پدر و مادر اودیسئوس اشاره کرد. پدر او که جایگاه مهمی در داستان دارد، در فیلم حذف شده و به‌جای او شخصیتی نابینا قرار گرفته است. مادر نیز از روایت کنار گذاشته شده؛ درحالی‌که پدر، مادر و خانواده در جهان هومر اهمیت اساسی دارند. با حذف این عناصر، مفهوم خانواده نیز از بین می‌رود.

به اعتقاد فراستی، در نتیجه این تغییرات، خانه‌ای که اودیسئوس سال‌ها از آن دور بوده و باید به آن بازگردد، معنای خود را از دست می‌دهد. مفهوم خانه و رنج دوری از آن در فیلم قابل‌درک نیست؛ اودیسئوس به‌جای بازگشت به خانه، در پایان از آن فرار می‌کند و به سوی غرب می‌رود. او توضیح داد که در هر تراژدی‌ای که موضوع آن بازگشت به خانه است، پس از رنج و مشقت و سال‌ها دوری، بازگشت به خانواده اهمیت دارد؛ بازگشت به پدر، مادر، فرزندان و تمام آن چیزی که خانه را می‌سازد. وقتی این عناصر حذف می‌شوند، عنصر اجتماعی نیز از بین می‌رود. در این روایت، پسر جای پدر و خانواده را می‌گیرد و به‌نوعی جانشین نسل آینده می‌شود.

اودیسئوسِ نولان، قربانی تروما

فراستی در ادامه، به شعار زوال تمدن یونان اشاره کرد و گفت اودیسئوس در فیلم از این تمدن می‌گریزد، بی‌آنکه معلوم باشد به کجا و به چه چیزی پناه می‌برد. از نظر او، اگر بخواهیم معنایی برای این اثر در نظر بگیریم، با فیلمی کاملاً نیهیلیستی مواجهیم که دیگر تراژدی نیست. بازگشت در «ادیسه» معنای مشخصی دارد، اما در فیلم نولان این معنا از بین رفته است.

او اودیسئوس فیلم را جنگجویی ابزورد توصیف کرد که دنیا را باخته و گویی فقط برای جنگیدن، جنگ می‌کند؛ شخصیتی که به‌تنهایی در خانه صد یا دویست نفر را می‌کشد. فراستی با لحنی طعنه‌آمیز گفت: «نمی‌دانم اودیسئوس است یا آرنولد شوارتزنگر!» او تأکید کرد که مسئله اصلی تراژدی، آرامش در خانه است.

فراستی در ادامه به حذف آشیل و آژاکس نیز اشاره کرد. به گفته او، آژاکس و مردگان در جهان مردگان حضور دارند، اما وقتی اودیسئوس به جهان مردگان می‌رود، این بخش از روایت نیز عقیم‌ می‌شود. روایت به‌جای آنکه عمق پیدا کند، به شکلی خطی درمی‌آید و برخی عناصر اضافه‌شده نیز معنای اثر را وارونه می‌کنند.

او معتقد بود اودیسئوس در فیلم نولان، به‌جای آنکه واجد تیزهوشی و فضیلت باشد، به قربانی تروما تبدیل شده است. حیله‌گری و قدرت اسطوره‌ای شخصیت از او گرفته شده و جای خود را به نوعی نگاه روان‌درمانگرانۀ امروزی و آمریکایی داده است. مضامینی مانند اضطراب و فروپاشی امپراتوری‌ها نیز به اثر اضافه شده‌اند؛ گویی فیلم آرزوی فروپاشی آن امپراتوری‌ها را دارد.

فراستی حذف هدایای خدایان را نیز از دیگر تغییرات مهم فیلم دانست؛ عناصری که بخشی از جهان حماسه‌اند. به اعتقاد او، با حذف این عناصر، کاتارسیس نیز از بین می‌رود؛ همان مفهوم مهمی که ارسطو مطرح می‌کند و از طریق مواجهه با تراژدی در مخاطب شکل می‌گیرد. مخاطب با خواندن تراژدی پالوده می‌شود؛ رنج و اندوه شخصیت را تجربه می‌کند و این تجربه به کاتارسیس می‌انجامد. 

از نظر فراستی، در این فیلم نه گذشته معنای مشخصی دارد و نه حال و آینده به شکلی معنادار به یکدیگر پیوند می‌خورند؛ در نهایت، آنچه باقی می‌ماند نوعی فرار است. تراژدی‌ای که باید به کاتارسیس و تجربه‌ای رهایی‌بخش برای مخاطب منجر شود، در فیلم نولان به اثری روان‌شناختی و درجه‌دو تبدیل شده است.

او در پایان این مقایسه، به جمله‌ای از فیلم اشاره کرد: «آیندگان ما را فراموش می‌کنند.» فراستی این جمله را عوام‌فریبانه دانست و در واکنش پرسید: «آیا واقعاً آیندگان ایلیاد و ادیسه را فراموش می‌کنند؟» به اعتقاد او، این آثار از مفاخر فرهنگ بشرند و نسل‌های بعدی نیز به آن‌ها رجوع خواهند کرد.

صنوبری پس از این توضیحات، بحث را به وجه انسانی حماسه بازگرداند و گفت در «ایلیاد» و «ادیسه» شخصیت‌ها حتی در میانه مصیبت‌ها، وقتی غذایی پیدا می‌کنند و لقمه‌ای می‌خورند، به یاد دوستانی می‌افتند که از دست داده‌اند و برای آن‌ها گریه می‌کنند. 

اما در فیلم، تمام این اشک‌ها و سوگواری‌ها حذف شده‌اند و کشته‌شدگان صرفاً به تلفات جنگ تبدیل می‌شوند و در نهایت، تنها چیزی که برای مخاطب باقی می‌ماند، قهرمان هالیوودی‌ای است که باید به خانه‌اش برسد.

فراستی نیز با تأکید بر همین نکته، گفت در این روایت، هدف قهرمان صرفاً رسیدن به خانه است؛ بی‌آنکه آن تجربه انسانی و سوگواری‌ای که در متن هومر وجود دارد، شکل بگیرد.

تارکوفسکی، کوروساوا و توصیه به نولان!

صنوبری در ادامه، پرسشی از یکی از حاضران را مطرح کرد دربارۀ اینکه اگر کارگردانی مانند تارکوفسکی به سراغ اقتباس از «ادیسه» می‌رفت، چه نتیجه‌ای به دست می‌آمد؟

فراستی در پاسخ، به فیلم «استاکر» تارکوفسکی اشاره کرد و گفت:

«تارکوفسکی فیلمی دارد که من در جوانی و حتی کودکی نمی‌فهمیدم؛ به نام «استاکر». شخصیت فیلم برای رسیدن به خانه، مسیری عجیب را طی می‌کند.»

او همچنین تماشای «سولاریس» را پیشنهاد کرد و با اشاره به تفاوت نگاه و جهان سینمایی تارکوفسکی با نولان، گفت: «کجا تارکوفسکی و کجا نولان؟»

منتقد نام‌آشنای سینمای ایران در ادامه، از سینمای کوروساوا نیز یاد کرد و برای توضیح شیوۀ مواجهۀ او با ویرانی جنگ، به صحنه‌ای اشاره کرد که پیرمردی در حال نابودی و مرگ، از پله‌ها پایین می‌آید. به اعتقاد او، کوروساوا در چنین صحنه‌ای ویرانی جنگ را به شکلی عمیق و انسانی به تصویر می‌کشد؛ درحالی‌که نولان بیش از آنکه به چنین تجربه‌ای نزدیک شود، درگیر نمایش تکنولوژی است.

صنوبری سپس بحث را به سوی لایه‌های سیاسی فیلم برد و پرسید آیا نولان صرفاً به مقاصد هنری یا تجاری فکر کرده یا می‌توان موضعی سیاسی و شعاری فکری نیز در اثر دید؟ او در توضیح برداشت خود، به جلدی از مجله «اکونومیست» اشاره کرد که در آن سربازی آمریکایی از بیابانی بازمی‌گردد؛ خسته از سفر و با چمدانی در دست که روی آن پرچم چند کشور منطقه دیده می‌شود. به نظر صنوبری، این تصویر می‌توانست یادآور سربازی باشد که پس از فتح این سرزمین‌ها، با غنیمتی از آن‌ها بازمی‌گردد.

فراستی در پاسخ این برداشت گفت پیام فیلم کاملاً روشن و آمریکایی است؛ مسئله از این هم فراتر می‌رود و فیلم حتی شعاری ارتجاعی را مطرح می‌کند.

صنوبری در ادامه، پرسش دیگری از حاضران را مطرح کرد که آیا نولان در پی نوعی عذرخواهی از شرق است؟ عذرخواهی‌ای که البته شاید به تعبیر «نوشدارو پس از مرگ سهراب» باشد؟

فراستی با خنده پاسخ داد: «شرق کجاست؟ من که دارم به غرب می‌روم!» او تأکید کرد مسئله فیلم عذرخواهی از شرق نیست و اگر نولان واقعاً چنین موضعی داشت، مانند برخی هنرمندان دیگر، صریحاً آن را اعلام می‌کرد؛ برای مثال، موضع خود را در برابر جنگ تجاوزکارانه بیان می‌کرد و آن را محکوم می‌کرد.

او بار دیگر به مسئله غرب و پایان فیلم اشاره کرد و گفت حتی اگر تعبیر «بازگشت به قلب» یا بازگشت به خود را بپذیریم، وقتی فیلم‌ساز تراژدی را به اثری نیمه‌روان‌شناختی و خوددرمانگرانه تبدیل کرده و در پایان شخصیت را از خانه دور می‌کند، دیگر نمی‌توان از منطق اصلی «ادیسه» سخن گفت. فراستی تأکید کرد: «تمام بحث تراژدی در ادیـسه این است که بازگشت به خانه و خانواده اهمیت دارد. اساس تمدن هم از همین‌جا می‌آید.» به اعتقاد او، فیلم نولان درست در جهت مخالف این بنیان حرکت می‌کند.

صنوبری سپس پرسش دیگری را مطرح کرد: انسان‌هایی که در جزیره به حیوان تبدیل می‌شوند، قرار است چه معنایی داشته باشند؟

فراستی در پاسخ، اصل چنین پرسشی را به شیوه‌ای که دربارۀ سینما مطرح می‌شود نقد کرد و گفت:

«اینکه بپرسیم فیلم دقیقاً چه می‌خواهد بگوید، انگار باید برویم با مته آن را بکاویم تا معنایش را پیدا کنیم. سینما جدول کلمات متقاطع نیست؛ سینما تولیدکننده حس‌های انسانی است. هرچه می‌خواهید بگویید، باید با فرم گفته باشید. وقتی چیزی را نگفته‌اید و حتی برعکس آن را نشان داده‌اید، دیگر چه کاری می‌شود کرد؟»

مسعود فراستی در پایان این نقد و این نشست سه توصیه برای نولان مطرح کرد:

«نخست اینکه سینما را یاد بگیرد؛ دوم اینکه دغدغه تبلیغاتی را کنار بگذارد و سوم اینکه بداند هنر با دوست‌داشتن و بازگشت به خود شکل می‌گیرد.»

به این ترتیب شانزدهمین نشست از نشست‌های چهارشنبه‌های اقتباسی نقدوتماشا با اکران و نقد ادیسه، ساختۀ کریستوفر نولان با نقد مسعود فراستی و همراهی بسیاری از اهالی کتاب و سینما به پایان رسید.

علاقه‌مندان می‌توانند برای اطلاع از مشروح این نشست‌ها به سایت مجله میدان آزادی به نشانی https://azadisq.com مراجعه کنند. همچنین برای کسب اطلاعات دیگر نشست‌ها به صفحۀ اکران فیلم‌ها در وبسایت رویدادهای مجله میدان آزادی به نشانی event.azadisq.com یا به بازوی مجلۀ میدان آزادی در پیام‌رسان بله به نشانی  AzadiEBot@  مراجعه کنید.




  • دیدگاه های ارسال شده توسط شما، پس از تایید توسط «میدان آزادی» منتشر خواهد شد
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشد منتشر نخواهد شد!

نکته دان
فراستی معتقد بود نولان تراژدی و حماسه را نمی‌شناسد و اگر آن‌ها را دوست داشت، برای شناختشان تلاش می‌کرد. به گفته او، فیلم‌ساز به‌جای شناخت این جهان، به الگوهای هالیوودی پناه برده و همه‌چیز را مسلم فرض کرده است. او در واکنش به کسانی که پیام فیلم را ستایش می‌کنند، گفت اساساً نمی‌داند منظور از پیام چیست؛ اگر فرم در کار باشد، هنر باید اثری در مخاطب بگذارد و چیزی از خود فیلم‌ساز و قصه به او منتقل کند.

فراستی نخستین حذف اساسی فیلم را حذف خدایان دانست؛ تغییری که به اعتقاد او حماسه را به درامی روان‌شناختی تبدیل می‌کند. خدایان در «ایلیاد» و «ادیسه» عناصر دکوراتیو نیستند، بلکه از ستون‌های فعال روایت به شمار می‌روند. آتنا با حیله‌گری خود اودیسئوس را هدایت می‌کند و زئوس بر اساس ترازوی سرنوشت تصمیم می‌گیرد و عمل می‌کند. با حذف تقریباً کامل این مداخله‌ها، جهان حماسه به جهانی سکولار و روان‌شناختی تبدیل می‌شود. آتنا به نوعی توهم ذهنی و وجدانی بدل می‌شود. فراستی این تغییر را، هرچند ممکن است با تفسیری مدرن از اسطوره همخوان باشد، در تضاد با بنیان فکری و حسی حماسه دانست؛ تغییری که به باور او تراژدی را نابود می‌کند. در جهان هومر، انسان در برابر خدایان و در رابطه با آن‌ها تعریف می‌شود و قهرمان در برابر تقدیر خدایان پایداری می‌کند.

مطالب مرتبط
cover
هیچ قطعه ای انتخاب نشده پادکست
0:00 0:00