مجله میدان آزادی: فیلم کوتاه «تاریخ دقیق پرواز» ساخته «پوریا دهقان» در چهل‌و‌سومین جشنواره فیلم کوتاه به نمایش درآمده است. در این صفحه از پرونده «جشنواره فیلم کوتاه تهران» به سراغ نقد، بررسی و تحلیل این اثر رفته‌ایم. ریویوی آن را به قلم زهرا ایزدی‌نیا بخوانید:
فیلم کوتاه «تاریخ دقیق پرواز»، به کارگردانی «پوریا دهقان» و تهیه‌کنندگی «مجید حقیقت»، روایتی‌ست از تنهایی پیرمردی که در انتظار بازگشت عزیزترین فرد زندگی خود به سر می‌برد.
پوستر فیلم کوتاه «تاریخ دقیق پرواز» ساخته «پوریا دهقان»
«تاریخ دقیق پرواز» در برقراری رابطه‌ای عاطفی میان پیرمردی تنها و دختربچه‌ای همراه، ظرفیت خوبی در تأثیرگذاریِ عاطفی بر مخاطب را دارد؛ با این حال، بخش عمده‌ای از این تأثیر عاطفی نه از خلاقیت در طراحی موقعیت‌های دراماتیک و کیفیت پرداخت روایی، بلکه از انتخابِ این موقعیت و بار عاطفی نهفته در آن ناشی می‌شود.
فیلم در مواجهه با تنهایی، فقدان و انتظار، به موقعیتی آشنا و پرتکرار در سینما تکیه می‌کند؛ موقعیتی که کلیشه بودنِ آن، علاوه‌بر ایدهٔ مرکزی، در شیوهٔ شخصیت‌پردازی نیز نمود پیدا می‌کند. در نتیجه، فیلم پیش از آن‌که بتواند جهان روایی متمایز و مستقلی خلق کند، در محدودهٔ الگوهای آشنای بازنمایی تنهایی و شکل‌گیری پیوند عاطفی میان دو شخصیت با فاصلهٔ نسلی متفاوت باقی می‌ماند.
یکی از مسائل اساسی فیلم، نحوهٔ طراحی و کارکرد شخصیت دختربچه در پیشبرد روایت است. حضور او و نوع کمکی که به پیرمرد می‌کند، در مقاطعی از منطق باورپذیری شخصیت فراتر می‌رود و به نظر می‌رسد هوشمندی و کارکرد دراماتیک او بیش از آن‌که از ویژگی‌های ارگانیک شخصیت و منطق موقعیت برآمده باشد، تابع ضرورت‌های ازپیش‌تعیین‌شدهٔ فیلمنامه است. به این ترتیب، میان کارکرد داستانی شخصیت و باورپذیری رفتاری او شکافی ایجاد می‌شود که مانع از پذیرش کامل این رابطه در بستر روایت است.
فیلم می‌تواند مخاطب را متأثر و اندوهگین کند، اما باید میان تأثیر عاطفی برآمده از ماهیت یک موقعیت و تأثیرگذاری حاصل از کیفیت پرداخت سینمایی تمایز قائل شد. در «تاریخ دقیق پرواز»، به نظر می‌رسد بخش مهمی از اندوه تجربه‌شده، محصول مواجهه با موقعیتی ذاتاً عاطفی است؛ موقعیتی که تنهایی پیرمرد و انتظار او برای بازگشت عزیزش، به‌خودی‌خود قابلیت برانگیختن همدلی را دارد. با این حال، فیلم کمتر موفق می‌شود این ظرفیت اولیه را به تجربه‌ای متمایز از طریق انتخاب‌های روایی و پرداختی خلاقانه تبدیل کند. به بیان دیگر، اثر از امکان بالقوهٔ ایده برای ایجاد همدلی بهره می‌گیرد، اما در تبدیل این امکان به تجربه‌ای سینمایی با هویت مستقل، چندان فراتر از الگوهای شناخته‌شده حرکت نمی‌کند.
فیلم کوتاه «تاریخ دقیق پرواز» ساخته «پوریا دهقان»
البته تکراری بودن ایده به‌خودی‌خود نمی‌تواند معیاری برای ارزیابی منفی یک اثر باشد؛ بسیاری از روایت‌های ماندگار سینما بر موقعیت‌ها و مضامین مشترک و بارها بازگو‌شده استوارند. آنچه به یک روایت هویت می‌بخشد، نه لزوماً تازگی موضوع، بلکه کیفیت نگاه فیلمساز، نحوهٔ بازآفرینی موقعیت و انتخاب‌های فرمی و دراماتیکی است که آن را از نمونه‌های مشابه متمایز می‌کند.
مسئلهٔ «تاریخ دقیق پرواز» نیز دقیقاً در همین نقطه شکل می‌گیرد: فیلم در مواجهه با ایده‌ای آشنا، به کشف لایه‌ای تازه از موقعیت یا ارائهٔ خوانشی متفاوت از آن دست نمی‌یابد و در نتیجه، بخش عمده‌ای از ظرفیت دراماتیک خود را از پیش‌فرض‌های عاطفی مضمون وام می‌گیرد.
در نهایت می‌توان گفت «تاریخ دقیق پرواز» اثری است که امکان برقراری ارتباط عاطفی با مخاطب را دارد، اما این ارتباط لزوماً به معنای دستیابی به پرداختی خلاقانه و متمایز نیست. فیلم در محدودهٔ الگوهای آشنای روایت تنهایی و انتظار باقی می‌ماند و به‌جای آن‌که از دل این موقعیت به کشف دراماتیکی تازه برسد، بیشتر بر ظرفیت عاطفی خودِ موضوع تکیه می‌کند. از این منظر، مسئلهٔ اصلی اثر نه انتخاب ایده‌ای تکرارشده، بلکه فقدان نگاهی است که بتواند این ایدهٔ آشنا را به تجربه‌ای تازه، باورپذیر و از نظر دراماتیک اقناع‌کننده تبدیل کند.