مجله میدان آزادی: شب گذشته، خبر درگذشتِ کوروش زارعی، جامعه هنری و سینمایی ایران به‌ویژه در فضای هنرهای نمایشی را اندوهگین کرد. ضمن تسلیت واقعۀ درگذشت این هنرمند مردمی به خانوادۀ محترم او و همچنین جامعه تئاتر ایران، از حسن صنوبری -منتقد هنری- خواستیم برای ادای دین و احترام به این هنرمند شریف، تک‌نگاری او را با نگاهی به زندگی هنری و مهمترین آثار کوروش زارعی برای مجله میدان آزادی بنویسد. این متن را در ادامه بخوانید:
کوروش زارعی هنرمند بزرگی بود که بسیاری او را با تلویزیون به یاد می‌آورند، ولی حقیقت این است که برای شناخت حقیقیِ کوروش باید تلویزیون را خاموش کرد و به صحنه تئاتر بازگشت.
کوروش، با همین نام شدیداً ایرانی‌اش، برای بسیاری از مردم ایران و مردمان جهان اسلام، بازیگر نقش «لاوی»، یک شخصیت مصری (برادر بزرگ حضرت یوسف)، در سریال «یوسف پیامبر» بود؛ اما این نقش، با وجود شهرت فراوان در ایران و سزمین‌های همسایه، تنها یکی از ایستگاه‌های یک مسیرِ حدوداً چهار دهه‌ای بود که از مینابِ پرافتخار و از نوجوانی و در گروه‌های نمایشی جنوب ایران آغاز شد و به بازیگری، کارگردانی، مدیریت فرهنگی و پرورش نسل تازه‌ای از هنرمندان تئاتر رسید.
کوروش زارعی (1405-1351)
زارعی در طول این مسیر، بیش از آنکه در پی تثبیت نام خود به‌عنوان بازیگری شناخته‌شده باشد، به تربیت هنرمندان جوان‌تر و گسترش نوعی از تئاتر علاقه نشان داد که با زندگی مردم، باورهای دینی، حافظه تاریخی و مسائل اجتماعی جامعه ایران ارتباط داشته باشد.
از تمرین‌های روستایی تا اجراهای بین‌المللی
کوروش زارعی اول مهر ۱۳۵۱ در میناب، از شهرهای استان هرمزگان، به دنیا آمد؛ شهری که امروز با خون دانش‌آموزان شهیدش تصویری جهانی پیدا کرده. او از سیزده‌سالگی وارد فعالیت‌های نمایشی شد. نخستین تجربه‌های بازیگری‌اش در محیط مدرسه شکل گرفت. او در یکی از جشنواره‌های دانش‌آموزی با نمایش «تیر غیب»، نوشته محسن مخملباف، جایزه بازیگری گرفت و در دوران دبیرستان نیز به کارگردانی روی آورد.
نمایش «گل و جهله» از نخستین تجربه‌های کارگردانی او بود که توانست مقام دوم جایزه کانون ملی منتقدان ایران را به دست آورد. این اثر بعدها نیز در روایت‌های همکارانش به‌عنوان یکی از تجربه‌های آغازین و شاخص دوران جوانی او یاد شد.
این آغاز، از دو جهت در شناخت شخصیت هنری زارعی اهمیت دارد: نخست اینکه او از مسیر تجربه عملی و فعالیت گروهی به تئاتر رسید و دوم اینکه این تجربه در محیط فرهنگی جنوب ایران و در پیوند با زندگی اجتماعی و محلی شکل گرفت. میناب و هرمزگان، با پیشینه فرهنگی و آیین‌های متنوع، بخشی از جغرافیای فرهنگی ایران‌اند که ظرفیت‌های نمایشی‌شان را نمی‌توان صرفاً با معیارهای رایج تئاتر پایتخت سنجید. عنوان «گل و جهله» نیز خود یادآور پیوند آغاز فعالیت او با فضای بومی زادگاهش است.
زارعی پس از تحصیل در رشته هنرهای نمایشی و دریافت مدرک کارشناسی، فعالیت حرفه‌ای خود را در تئاتر ادامه داد. یکی از تجربه‌های مهم او در این سال‌ها، اجرای نمایش «آینه» در جشنواره جاده ابریشم آلمان در سال ۲۰۰۰ میلادی بود. این حضور بین‌المللی را می‌توان از نخستین تجربه‌های شناخته‌شده او در معرفی کار نمایشی‌اش به مخاطبان بیرون از ایران دانست. اهمیت چنین تجربه‌ای را نباید فقط در حضور یک گروه ایرانی در جشنواره‌ای خارجی خلاصه کرد؛ رفت‌وآمد فرهنگی زمانی ارزشمندتر می‌شود که هنرمند بتواند با زبان و امکانات هنری خود، روایتی برخاسته از زمینه فرهنگی خویش را به مخاطبانی با پیشینه متفاوت عرضه کند؛ امری که در آثار کوروش زارعی می‌توان به وضوح تشخیصش داد.
تئاتر؛ خانه اصلی یک هنرمند چندوجهی
اگر قرار باشد یک بخش از کارنامه کوروش زارعی را محور اصلی فعالیت هنری او بدانیم، بی‌تردید باید به تئاتر اشاره کنیم. او در مقام بازیگر و کارگردان، تجربه‌های متعدد و البته دشوار و کمیابی در این عرصه داشت.
در میان نمایش‌هایی که زارعی در مقام بازیگر در آن‌ها حضور داشت، می‌توان از «دکتر استوکمان»، «خاک سبز»، «شام غریب»، «غمنامه فرات»، «خورشید کاروان»، «بر دار شدن حسین‌بن‌منصور حلاج»، «مرگ در ساعت مرغابی»، «مسافران مرو»، و «رویاهای خلیج فارس» نام برد. این فهرست از حیث تنوع موضوعی قابل توجه است. در کنار نمایش‌های صرفاً هنری، آثاری با مضامین مذهبی، آثاری با موضوعات اجتماعی و تاریخی و همچنین آثار ملی میهنی نیز در کارنامه زارعی دیده می‌شود.
قابی از تئاتر «مرگ در ساعت مرغابی» با نقش‌آفرینی « کوروش زارعی»
در مقام کارگردان نیز آثاری چون «کانال کمیل»، «فیروزه که می‌خواند»، «شب مویه‌ها»، «زنان مهتابی، مرد آفتابی»، «بانوی بی‌نشان»، «ماه معصوم» و «راکب» را به صحنه برد. در این میان، «کانال کمیل» را از جمله آثار مهم تئاتر دفاع مقدس و روایت تجربه رزمندگان ایرانی برشمرد؛ همان‌طور که «بانوی بی‌نشان» و «ماه معصوم» از کارهای ارزشمند دینی و آیینی است.
این انتخاب‌ها در مجموع نشان می‌دهند که زارعی تئاتر را امکانی برای بازخوانی حافظه تاریخی و فرهنگی جامعه می‌دانست؛ امکانی که می‌توانست از واقعه عاشورا و شخصیت‌های تاریخ اسلام تا تجربه جنگ و مسائل اجتماعی معاصر را دربر بگیرد. موضوع و پیام اثر در انتخاب‌های او جایگاهی مهم داشت و استمرار این دغدغه در دوره‌های مختلف فعالیتش، از پیوستگی فکری و فرهنگی کارنامه او حکایت می‌کند.
انتخاب‌های آقای بازیگر
ورود زارعی به تلویزیون در سال ۱۳۸۱ و با مجموعه «غروب بی‌پایان» به کارگردانی جواد افشار رقم خورد. او همکاری‌اش را افشار را در سریال‌های «کیمیا» و «آنام» هم ادامه داد. در سینما در فیلم‌هایی مثل «روز رستاخیز» ساخته احمدرضا درویش و «امپراطور جهنم»ِ پرویز شیخ‌طادی ایفای نقش کرد. از میانِ سریال‌های تاریخی و تمدنی در «مختارنامه»ی میرباقری نیز حضور داشت، اما نقطه عطف شهرت عمومی او، حضور در مجموعه تلویزیونی «یوسف پیامبر» به کارگردانی فرج‌الله سلحشور بود. او در این مجموعه نقش لاوی، برادر بزرگ حضرت یوسف، را ایفا کرد؛ شخصیتی که در روایت قرآنی و داستانی زندگی یوسف جایگاهی مهم دارد. «یوسف پیامبر» از مجموعه‌های تاریخی و مذهبی پرمخاطب تلویزیون ایران بود و حضور در آن، زارعی را به چهره‌ای شناخته‌شده برای میلیون‌ها بینندۀ ایرانی و نیز مخاطبان بین‌المللی تبدیل کرد. ایفای نقش لاوی، بخش مهمی از حافظه تصویری مخاطبان از این مجموعه را شکل داد.
سکانسی از سریال تلویزیونی «کیمیا» با نقش‌آفرینی «کوروش زارعی»
مرور کارنامۀ بازیگری زارعی در سینما و تلویزیون، و پیوستگی‌ای موجود در آن‌ها نشان می‌دهد او به دنبال نقش نبود، به دنبال شهرت و موفقیت نبود، او انتخاب نمی‌شد، بلکه او انتخاب می‌کرد. این پیوستگی آگاهانه نشان می‌دهد زارعی در سینما و تلویزیون نیز تا اندازه زیادی به آثار تاریخی، اجتماعی و موضوعات مرتبط با باورهای دینی و مسائل فرهنگی گرایش داشت.
هنرمند به عنوان انسان، نه ابزار
زارعی در گفت‌وگویی درباره حضور در نمایش «سراب» در سال ۱۴۰۳، صریحاً گفته بود که سال‌ها در حوزه‌های مختلف تئاتر، سینما و تلویزیون به انجام کارهای مذهبی و مناسبتی مشغول بوده و باورهای شخصی‌اش برای او در درجه نخست اهمیت قرار دارند. او در همان گفت‌وگو درباره نمایش «سراب» به موضوع مواجهه حضرت عباس (ع) با پیشنهاد مذاکره از سوی شمر اشاره کرد و تأکید داشت که این شخصیت با حکمتی که از آن برخوردار است، سربلند از میدان مذاکره خارج می‌شود.
زارعی همچنین در سخنان مختلفش، از جمله خطاب به نوجوانان و جوانان فعال در تئاتر بچه‌های مسجد، هنر را با اخلاق و خودسازی پیوند می‌داد. از نگاه او، آموزش فن و تکنیک بازیگری بدون توجه به تربیت اخلاقی هنرمند کافی نبود و صحنه تئاتر، به دلیل ارتباط مستقیم با انسان و ارزش‌های اخلاقی، مسئولیتی فراتر از سرگرم کردن مخاطب بر عهده دارد. او در همان سخنرانی تاکید کرده بود هنرمندان تئاتر باید پیش از هر چیز بر اخلاق و ارزش‌های انسانی خود کار کنند و هنر را در مسیر پیامبران و اولیای الهی ببینند. این نشان می‌دهد ما با یک تکنسین بازیگری مواجه نبودیم، با انسانی مواجه بودیم که معنا برایش تقدم داشت و در بازی و هنر خود از روح خود می‌دمید.
بچه‌های مسجد: صحنۀ نوجوان‌ها، نه مدرسۀ پیرمردها
شاید یکی از مهمترین وجوه میراث فرهنگی کوروش زارعی را باید در فعالیت‌های او برای احیای جریان «تئاتر بچه‌های مسجد» جست‌وجو کرد. این جریان برای او موضوعی بیرون از زندگی شخصی و حرفه‌ای نبود؛ خودش یکی از پرورش‌یافتگان همین فضا به شمار می‌رفت.
زارعی در گفت‌وگویی در سال ۱۳۹۶، درباره آغاز فعالیت‌های نمایشی خود توضیح داده بود که در نوجوانی و در سال‌های نخست پس از انقلاب، در گروه‌های فرهنگی مرتبط با بسیج و جهاد سازندگی فعالیت می‌کرده است. آن گروه‌ها در مناسبت‌های مختلف در مساجد نمایش اجرا می‌کردند و حتی برای اجرای آثارشان به روستاها و مساجد روستایی می‌رفتند. او از این تجربه‌ها به‌عنوان خاطرات شیرین دوران نوجوانی یاد کرده بود.
حضور «کوروش زارعی» در جمع شرکت‌کنندگان «تئاتر بچه‌های مسجد» سال 1397
این تجربه اولیه در شکل‌گیری نگاه او به هنر نمایش اهمیت فراوان داشت. رابطه زارعی با تئاتر از ابتدا در فضایی اجتماعی و جمعی شکل گرفته بود؛ نه در یک نهاد حرفه‌ای و دور از دسترس مردم، بلکه در محیط مسجد، مدرسه و روستا. از همین رو، در سال‌های بعد نیز در پی احیای مسیری بود که امکان ورود نوجوانان و جوانان علاقه‌مند به هنر نمایش را بدون نیاز به برخورداری از امکانات حرفه‌ای و موقعیت‌های ممتاز شهری فراهم می‌کرد.
کوروش زارعی در سال ۱۳۹۵ در انتسابی -استثنائاً و این‌بار واقعاً- شایسته! به مدیریت مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری منصوب شد و احیای جریان بچه‌های مسجد را در شمار برنامه‌های اصلی خود قرار داد. زارعی در گفت‌وگوی سال ۱۳۹۶ توضیح داد که این جریان در دهه هفتاد شکل گرفته، در سال‌های بعد متوقف شده و برای مدتی طولانی از فعالیت مؤثر بازمانده بود. او با تکیه بر تجربه شخصی‌اش تلاش کرد این جریان را دوباره به حرکت درآورد و آن را از محدوده یک جشنواره به شبکه‌ای از فعالیت‌های نمایشی در استان‌ها و شهرهای مختلف تبدیل کند.
زنده‌یاد زارعی در همین فرایند، در عین حال به یکی از مشکلات مهم این مسیر اشاره کرده بود: فاصله گرفتن نسل جوان از مسجد، به دلیل برخی برخوردهای نامناسب متولیان و تبدیل‌شدن مسجد به محیطی که حضور نوجوانان و جوانان در آن دشوار شده است. تعبیر صریح زارعی این بود که برخی مساجد به «مدرسه پیرمردها» تبدیل شده‌اند!
تلاش‌های کوروش زارعی در این دوره به احیای جشنواره تئاتر بچه‌های مسجد محدود نماند. جشنواره نقالان علوی، جشنواره نمایشنامه‌نویسی گلدسته‌ها، چهارراه تئاتر ایران، همایش تئاتر پیاده‌روی اربعین، انتشار مجله تخصصی «صحنه» و چاپ کتاب‌های تخصصی تئاتر و نمایشنامه نیز از جمله فعالیت‌هایی بودند که در این دوره دنبال شدند. این اقدامات تلاشی بودند برای ایجاد زنجیره‌ای از آموزش، تولید، اجرا، انتشار و معرفی استعدادهای تازه در عرصه هنرهای نمایشی دانست.
تئاتر مقاومت؛ هنر در میدان تاریخ و اجتماع
وجه دیگری از فعالیت‌های زارعی، پیوند او با تئاتر مقاومت و موضوعات مرتبط با دفاع مقدس و تحولات منطقه‌ای و ایستادگی دربرابر استعمار بود. این گرایش را می‌توان هم در انتخاب برخی آثار نمایشی و هم در فعالیت‌های اجرایی و مدیریتی او مشاهده کرد.
«کانال کمیل» یکی از آثار کارگردانی‌شده او در این زمینه است. همچنین حضور در نمایش‌هایی با مضامین دفاع مقدس و عاشورایی و داوری بخش «افق مقاومت» بیستمین جشنواره بین‌المللی تئاتر مقاومت، نشان می‌دهد که مسئله مقاومت در کارنامه او جایگاهی فراتر از یک موضوع مقطعی داشته است.
یکی از سطرهای درخشان، نورانی و افتخارآمیز زندگی هنری او، حضورش در سوریه و اجرای نمایش درخشان و محبوبِ «الشمس تشرق من حلب» برای مخاطبان عرب‌زبان در حلب، زینبیه و دمشق است. همان‌سال‌ها افتخار این را داشتم که دربارۀ آن نمایش‌ها بنویسم. (مطلبم دقیقا در 9 اسفند 1397 در روزنامه منتشر شد.)
زارعی با شروع جنگ‌های اخیر، از همان جنگ دوازده روزه، از اولین هنرمندانی بود که واکنش‌های محکمی به نفع وطن خود و علیه دشمنان آمریکایی و اسرائیلی نشان داد. تازه سه روز از آغاز جنگ دوازده‌روزه گذشته بود و بسیاری از هنرمندان در شوک و سکوت بودند، که زارعی در یک مصاحبه گفت:
ایالات متحده پس از آنکه در عرصه مذاکرات با شکست مواجه شد، اسرائیل را وارد میدان کرد تا نقشه شوم خود را به اجرا درآورد. اسرائیل چیزی نیست جز عروسکی خیمه‌شب‌بازی در دستان دولت‌های آمریکایی که همواره از آن برای پیشبرد اهداف استعماری خود در منطقه استفاده کرده‌اند.
ملت ما در جنگ تحمیلی آبدیده شده و دیگر از هیچ تهدیدی هراسی ندارد، در آن دوران سخت و طاقت‌فرسا مردم با تمام وجود از خاک و ناموس خود دفاع کردند و اجازه ندادند حتی یک وجب از این سرزمین به دست دشمن بیفتد؛ حالا که رژیم اسرائیل در برابر عظمت و اقتدار ایران اسلامی عددی به حساب نمی‌آید.
در چند شب گذشته شاهد بودیم که سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و سایر نیرو‌های نظامی کشورمان چه پاسخ کوبنده و دندان‌شکنی به رژیم صهیونیستی دادن، به فرموده رهبر معظم انقلاب اسرائیل درحال اضمحلال و نابودی است و این وعده الهی محقق خواهد شد؛ جنگ را آن‌ها شروع کردند، اما این ما هستیم که تعیین می‌کنیم چگونه و کجا به پایان برسد. ما این توانایی و قدرت را داریم که بساط صهیونیست‌ها را از روی زمین برچینیم و برای همیشه به این غائله خاتمه دهیم، از ملت شریف ایران تقاضا دارم که در این شرایط حساس و خطیر، همچون دوران دفاع مقدس آرامش و وحدت خود را حفظ کرده و با همدلی و همبستگی، دشمنان را مأیوس و ناامید کنند.
ما تا آخرین قطره خون از این مرز و بوم دفاع خواهیم کرد، ایران به یکی از قدرت‌های بزرگ و بلامنازع جهان تبدیل شده و امروز حرف اول را در منطقه می‌زند؛ ما از هیچ‌کس و هیچ‌چیز واهمه نداریم چرا که به نیروی لایزال الهی و پشتیبانی مردم غیور و فداکارمان ایمان راسخ داریم.
این سخنان نیز، از یکی از آخرین مصاحبه‌های کوروش زارعی در شهریور امسال است:
یک‌سری از هنرمندان کاملاً منفعل هستند و برخی دیگر فقط به صورت گزینشی، هر آنچه که یک‌سری آدم می‌پسندند، واکنش نشان می‌دهند؛ اما برخی هم هستند که در هنر مقاومت فعالیت می‌کنند و برای سرافرازی ایران از هنر خودشان خرج می‌کنند.
به هر حال، هنرمندان ما بچه‌های همین مملکت هستند. اگر به خودشان صدمه‌ای وارد نشده، به خانواده‌شان صدمه وارد نشده، به مردم کشورشان که لطمه وارد شده بود. مخاطبان این هنرمندان همین مردم هستند و خواهند بود؛ کسی غیر از این مردم مخاطب آن‌ها نخواهد بود.
برای دفاع از این هنرمندان باید مردم دفاع کنند و برای دفاع از این مردم همباید هنرمندان توی میدان بیایند. ولی متأسفانه بعضی هنرمندان به خاطر اینکه بعداً انگ حکومتی و چی و چی بهشان نزنند، خودشان از این ماجرا فاصله می‌گیرند و این جای تأسف است.
شما وقتی می‌روی تو کشورهای دیگر، وقتی می‌بینی به کشورشان صدمه وارد می‌شود توسط یک کشور دیگر، یا جنگی تحمیل می‌شود، هنرمندها پای کشور و مردمشان می‌ایستند. متأسفانه بعضی هنرمندان ما این‌جوری نیستند.
فرصتِ مدیریت فرهنگی
به‌جز مدیریت مرکز هنرهای نمایشی حوزه هنری از سال ۱۳۹۵ تا بهمن ۱۴۰۴، دبیری چهل‌ویکمین جشنواره بین‌المللی تئاتر فجر در سال دشوارِ ۱۴۰۱ (که کمتر کسی از مدیرانِ میزطلب، شهامت پذیرش مسئولیت داشت)، نیز از مسئولیت‌های مهم او بود. عضویت در انجمن بازیگران و کارگردانان خانه تئاتر و داوری بخش «افق مقاومت» جشنواره تئاتر مقاومت نیز از دیگر سوابق حرفه‌ای او به شمار می‌روند. یک نکتۀ مهم این است که زارعی حتی در دوران مدیریت از تولید آثار نمایشی فاصله نگرفت و همچنان به خلق و اجرای اثر ادامه داد و شبیه مدیران فرهنگیِ کت‌وشلواریِ آنکادرِ طبق معمول ما نشد.
یکی دیگر از مهمترین وجوه شخصیت حرفه‌ای او، بازگشت مداوم به ریشه‌های فرهنگی بود: بازگشت به قصه‌های گمشده و حلقه‌های مفقوده، بازگشت به مسجد، بازگشت به مدرسه، بازگشت به روستا، بازگشت به گروه‌های جوان، بازگشت به شهرهای دور از مرکز، بازگشت به تاریخ، و به موضوعات برخاسته از تاریخ و فرهنگ ایران و به هنری که قرار بود با مردم ارتباط مستقیم داشته باشد، از ابتدای تاریخ، و به‌ویژه از ابتدای انقلاب. زارعی در طول فعالیت خود به این باور وفادار ماند که تئاتر نباید در محدوده سالن‌های بزرگ و محافل روشنفکری و نخبگانی محصور بماند و امکان حضور در آن باید برای استعدادهای تازه و گروه‌های مردمی نیز فراهم باشد.
گران‌بهاترین میراثِ کوروش زارعی
کوروش زارعی در ۱۷ آبان ۱۴۰۵، پس از یک دوره بیماری، درگذشت. او هنگام درگذشت، با همه راه‌های که گشوده بود و همه بارهایی که به دوش کشیده بود، تنها ۵۴ سال داشت. و اگر امروز از اهالی تئاتر بپرسید، کمتر جایگزینی برای او، مخصوصا در فضای مدیریت فرهنگی می‌توانید پیدا کنید:
نوجوانی که روزی در میناب و در فضای گروه‌های نمایشی محلی و مسجدی فعالیت می‌کرد و سال‌ها بعد، در مقام مدیر یک مرکز فرهنگی، برای احیای همان امکان و فراهم کردن فرصت فعالیت برای نسل‌های تازه تلاش کرد.
کوروش زارعی را می‌توان از هنرمندانی دانست که بخش مهمی از میراثشان نه فقط در فیلم‌ها و نمایش‌هایی که از خود بر جای گذاشته‌اند، بلکه در آدم‌هایی ادامه پیدا می‌کند که فرصت نخستین تجربه‌های هنری را در مسیر فعالیت‌های آنان به دست آورده‌اند. از این منظر، شاید ماندگارترین میراث او را باید در همان صحنه‌های کوچک محلی و گروه‌های جوانی جست‌وجو کرد که می‌خواستند تئاتر را به زندگی مردم نزدیک‌تر کنند.