مجله میدان آزادی: اولین شب از اکرانهای فصل دوم رویداد «نقد و تماشا» شب گذشته در باغ کتاب تهران برگزار شد. گزارشی از نشست نقد و بررسی فیلم «رستگاری در شاوشنک» را در ادامه میخوانید:
به گزارش مجله میدان آزادی، فصل دوم رویداد «نقد و تماشا» با همکاری باغ کتاب تهران از روز یکشنبه 25 آبانماه آغاز شد. در اولین شب از این رویداد که به اکران آثار برگزیده «سینمای اقتباسی» اختصاص داشت فیلم «رستگاری در شاوشنگ» به کارگردانی «فرانک دارابونت» به نمایش درآمد؛ فیلمی که بر اساس داستانی به نام «ریتا هیورث و رستگاری در شاوشنک» نوشته «اسفتن کینگ» ساخته شده است. نشست نقد و بررسی این فیلم پس از به پایان رسیدن اکران با حضور «مینو خانی» و مخاطبان حاضر در برنامه، در سالن شماره 8 پردیس سینمایی باغ کتاب برگزار شد.
قابی از نشست نقد و بررسی فیلم سینمایی «رستگاری در شاوشنک»
اقتباس چیست؟
مینوخانی در این نشست در پاسخ به سوالی درباره چیستی اقتباس گفت: «اقتباس بهطور کلی به این معناست که یک ایده، واقعه یا متن، منشأ خلق شکلی دیگر از اثر هنری شود. اقتباس الزاماً به معنای تبدیل خط بهخط یک متن به تصویر نیست، بلکه انتقال یک جهان فکری از زبانی به زبان دیگر است.»
وی ادامه داد: «بر اساس نظر نظریهپردازان، اقتباس در سینما گونههای مختلفی دارد: اقتباس از رمان، نمایشنامه یا داستان کوتاه؛ اقتباس وفادار که در آن حفظ روح اثر اهمیت دارد نه اجرای بندبهبند متن؛ و اقتباس از یک خبر یا گزارش، مانند فیلم صبح اعدام ساخته آقای افخمی که منشأ آن یک گزارش روزنامهای بوده و با رجوع به منابع مکتوب تاریخی گسترش یافته است.»
نجات ادبیات به دست سینما
استاد دانشگاه و منتقد سینمایی در بخش بعدی این گفتگو سینمای اقتباسی را از منظر تاریخی بررسی کرد و گفت: «با رجوع به تاریخ سینمای جهان و رقابت همزمان سینمای فرانسه و آمریکا، میبینیم که فرانسویها برای گریز از تکرار و شباهت یافتن با سینمای آمریکا، به ادبیات کلاسیک و غنی خود رجوع کردند. این انتخاب دو نتیجه مهم داشت: از یکسو مخاطب از پیش تعیینشدهای برای آثارشان فراهم شد و از سوی دیگر، چرخه اقتصادی سینما فعال ماند. در نتیجه، در فاصله حدود سالهای ۱۹۱۰ تا ۱۹۲۰، بخش عمدهای از سینماهای جهان در اختیار آثار اقتباسی فرانسوی قرار گرفت. آمریکاییها نیز با الگوگیری از این مسیر، در دهه ۱۹۲۰ سینمای جهان را با آثار اقتباسی خود در دست گرفتند. آغاز جایزه اسکار در سال ۱۹۲۸ و توجه آن به فیلمنامه اقتباسی، خود گواهی بر جایگاه مهم سینمای اقتباسی در تاریخ سینماست.»
مزایای اقتباس سینمایی
در ادامه نشست این موضوع که انتقال اثر از اقلیم ادبیات به سینما چه تاثیری بر آن خواهد گذاشت مورد بررسی قرار گرفت. خانی به دو مزیت مهم در این فرآیند اشاره کرد: «ما معمولاً در مواجهه با آثار اقتباسی (چه بیوگرافی، چه گزارش خبری و چه داستان) احساس میکنیم با اثری «ارزشمند برای دیدن» روبهرو هستیم. از سوی دیگر، سینما این امکان را فراهم میکند که در زمانی بسیار کوتاهتر، به جهانی ادبی دسترسی پیدا کنیم؛ اما این مزیت تنها زمانی معنا دارد که روح اثر حفظ شده باشد.»
تفاوت زبان تصویر و زبان کلمات
با پرسش از قواعد مهم در زمینه سینمای اقتباسی، مینو خانی از نظریات کریستین متز برای توضیح این نکته که تفاوتهایی میان دستور زبان ادبیات و سینما وجود دارد استفاده کرد. او در این زمینه بیان کرد: «معادل یک واژه، یک پلان سینمایی نیست. وقتی میگوییم «درخت»، تنها به یک مفهوم اشاره میکنیم، اما تصویر درخت مجموعهای از ابعاد، رنگ، بافت، نور و میزان سرسبزی را بهطور همزمان منتقل میکند.از اینرو، سینما زبان دستوری (Langue) نیست، بلکه «لحن» (Parole) است. تصویر میتواند بسیار سریعتر و مؤثرتر از متن، خیال مخاطب را درگیر کند و او را بر بال تخیل ادبی بنشاند.»
وی در پاسخ به این سوال که اقتباس وفادار در این بافت چگونه شکل میگیرد، مسئله وفاداری در اقتباس را فراتر از شباهت ظاهری دانست و به یک نمونه داخلی در این زمینه اشاره کرد: «نمونهای قابل تأمل در این زمینه، سریال «سووشون» است؛ اثری که با وجود وفاداری ظاهری به شخصیتها و برخی دیالوگها، به نظر میرسد در انتقال روح استعماری متن اصلی موفق نبوده است.»
اکران فیلم سینمایی «رستگاری در شاوشنک» در باغ کتاب تهران
فیلمی موفقتر از کتاب
در قسمت دوم نشست، به نقد و بررسی فیلم «رستگاری در شاوشنک» در چهارچوب سینمای اقتباسی پرداخته شد. مینو خانی این فیلم را از جمله فیلمهایی دانست که آنقدر موفق عمل کرده، که بسیاری از مخاطبان، اقتباسیبودن آن را فراموش کردهاند. یکی از دلایل مهم موفقیت «رستگاری در شاوشنگ» از نظر این منتقد، کوتاهبودن متن ادبی است؛ به گفته وی «داستان کوتاه این امکان را فراهم میکند که تصویر، بار توصیفی متن را بهخوبی به دوش بکشد.»
دلیل دیگر موفقیت فیلم از نظر این منتقد، رابطه عمیق «فرانک دارابونت» با جهان ادبی «استفن کینگ» است. دارابونت فیلمسازی را با اقتباس از آثار کینگ آغاز کرد و این همراهی بلندمدت، او را به درکی عمیق از جهان فکری نویسنده رساند؛ درکی که بدون آن چنین اقتباسی ممکن نبود. به گفته وی اقتباس موفق نتیجه هیجانزدگی در مواجهه با یک متن مشهور نیست. چه نویسنده در قید حیات باشد و چه نباشد فیلمساز باید در جهان نویسنده غرق شود، زاویه دید او به هستی و شخصیتها را درک کند و بداند چرا هر جمله در جای خود قرار گرفته است.
برادری سینما و ادبیات
از نظر این منتقد در سکانسهایی مانند افشای حقیقت قتل توسط تامی، صحنه دادگاه، یا پایانبندی فیلم، سینما توانسته مفاهیم را سریعتر و عمیقتر از متن منتقل کند. اگرچه داستان کوتاه کینگ پایانی باز دارد، انتخاب دارابونت برای نمایش دیدار نهایی اندی و رد، پایانی انسانی و تأثیرگذار میآفریند. آندره بازن، منتقد مهم فرانسوی میگوید سینما نوزاد است و ادبیات برادر بزرگتر آن. شاید در این نقطه بتوان به شکل تغییر یافتهای از این جمله را درک کرد: سینما و ادبیات نه برادر کوچک و بزرگ، بلکه دو برادر همقد و همسنگاند.
گفتنیست سلسله رویدادهای «نقد و تماشا» که توسط مجله میدان آزادی برگزار میشود، در هر فصل به اکران آثار برگزیده سینمای ایران و جهان در یک سیر هنری یا موضوعی خاص و نقد و بررسی آنها میپردازد. در فصل پیشین این رویداد «بهترین انیمیشنهای هایائو میازاکی» در فصل تابستان به نمایش درآمدند. فصل دوم این رویداد نیز در هفته کتاب و کتابخوانی با اکران، نقد و بررسی سه فیلم «مهمان مامان» اثر «داریوش مهرجویی» در 26 آبان، «تاجر ونیزی» اثر «مایکل ردفورد» در 27 آبان و «کودک و فرشته» اثر «مسعود نقاشزاده» در 28 آبان ماه ادامه خواهد یافت.
مطالب مرتبط
گزارش تصویری: اکران «رستگاری در شاوشنک» با حضور «مینو خانی» در شب اول هفتۀ «فیلمهای اقتباسی» رویداد «نقد و تماشا»