مجله میدان آزادی: امروز اول آذرماه سالروز تولد «ایرج بسطامی» خواننده صاحبسبک موسیقی ایرانی است. به همین مناسبت در این یادداشت به سراغ زندگی هنری، فراز و فرودهای مسیر موسیقایی و آثار ماندگار او رفتهایم. تکنگاری زندگی و آثار این هنرمند سرشناس را به قلم فاطمه همراه -پژوهشگر موسیقی- بخوانید:
ایرج بسطامی؛ آوازی که از بم برای ایران ماندگار شد
ایرج بسطامی از مهمترین خوانندگان صاحبسبک و قدرتمندترین حنجرههای آواز ایرانی بود؛ هنرمندی با صدایی متمایز، پرطنین و برخوردار از وسعت صوتی چشمگیر که با بهرهگیری از ظرایف و تواناییهای آواز ایرانی، آثار ماندگاری آفرید. همکاری او با پرویز مشکاتیان، بخشی درخشان از کارنامه هنری او را رقم زد. بسطامی با آثاری چون «گلپونهها» نیز به حافظه موسیقایی چند نسل از ایرانیان راه یافت و با درگذشت تراژیک خود در زلزله بم، در پنجم دیماه ۱۳۸۲، به یکی از حسرتهای ارزشمند و چهرههای ماندگار موسیقی معاصر ایران تبدیل شد.
کودکی و نوجوانی
«حشمتالله بسطامی» در اولین روز آذرماه سال ۱۳۳۶ در شهرستان بم به دنیا آمد. افراد خانوادهٔ او در آواز و نواختن سازهای ایرانی تبحر داشتند. او از کودکی به آواز علاقه داشت و از پنجسالگی، با حمایت پدربزرگ و پدر خود، به یادگیری آواز مشغول شد. پدر، نخستین آموزگار او در این مسیر بود. بسطامی از نوجوانی نزد عموی خود، «یدالله بسطامی»، ردیفهای آوازی به سبک عبدالله دوامی را فراگرفت. یدالله بسطامی یک گروه موسیقی تشکیل داد که بسطامی و برادرانش نیز عضو آن گروه بودند و در رادیو و تلویزیون و اردوهای رامسر برنامه داشتند. بسطامی به علت علاقهاش به صدا و سبک آواز «حسین خواجهامیری» که به «ایرج» معروف بود، نام هنری ایرج را برای خود برگزید.
ایرج در ۱۷سالگی در آزمون باربد مقام دوم را به دست آورد. رادیو کرمان به همین مناسبت جشنی برگزار کرد.
شاگردی در مکتب شجریان
بسطامی با کمک حسین سالاری، که از نوازندگان خوب کرمانی بود، به کلاس آواز «محمدرضا شجریان» راه پیدا کرد. ایرج با وجود مسافت زیاد و سختی راه، هفتهای یک بار در کلاسهای شجریان حاضر میشد و آواز و ردیفهای آوازی را نزد شجریان فرا میگرفت. کمی بعد، اتاقی در محلهٔ پامنار تهران اجاره کرد تا برای شرکت در کلاس آواز مشکل کمتری داشته باشد.
ایرج حدود ششسال نزد شجریان آموزش دید و همین کلاسها زمینهٔ آشنایی ایرج و «پرویز مشکاتیان» را فراهم کرد.
آشنایی با مشکاتیان و آغاز فعالیت حرفهای
ایرج، با توجه به استعداد ذاتی و آموزشهایی که از کودکی در زمینهٔ موسیقی و آواز دیده بود، همچنان در گمنامی به سر میبرد. میتوان گفت که بسطامی از استعدادهای کمیابی بود که خیلی دیر شکوفا شد و به شهرت رسید. طبق بعضی روایتها شجریان خود یکی از مهمترین عوامل این گمنامی بود و تا سالها اجازۀ آواز خواندن عمومی به بسطامی نمیداد. در هرصورت آشنایی بسطامی با پرویز مشکاتیان مخصوصا در دورانی که مشکاتیان از همکاری با شجریان فاصله گرفته بود، موجب معرفی او به مردم و جامعهٔ موسیقی سنتی ایران شد.
مشکاتیان ماجرای آشنایی با ایرج را اینگونه تعریف میکند:
«نخستینبار ایرج بسطامی را در خانهٔ محمدرضا شجریان دیدم. در آن زمان ما در گروه چاووش بودیم و به خاطر شرایط اجتماعی آن زمان به خوانندههایی با صداهای متفاوت نیاز داشتیم. من پشت در کلاس آواز شجریان نشسته بودم تا هنرجوها مرا نبینند. آنجا بود که از صدای بسطامی خیلی خوشم آمد. او صدای خوبی داشت و مثل همهٔ آدمهای کویرنشین، مهربان و خوب بود. بعد از کلاس مدتی با او صحبت کردم تا با نظراتش دربارهٔ هنر و آواز و انگیزهٔ خواندنش آشنا شوم؛ ولی آنقدر ساده یافتمش که مصمم شدم تا با او یک سالی دربارهٔ قضایای پیرامونی سوای موسیقی به گپ و گفتوگو بنشینم.»
در حقیقت، سادگی و صمیمیت ذاتی بسطامی باعث دوام ارتباط او و مشکاتیان شد و همکاری بسطامی با «گروه عارف» به سرپرستی مشکاتیان، اجراهای بهیادماندنی زیادی را برای موسیقی سنتی ایران به همراه داشت؛ بهگونهای که کنسرت «افشاری مرکب» که قرار بود به مدت پنج شب در تالار رودکی برگزار شود، با استقبال بینظیر مردم مواجه شد و دو شب دیگر تمدید شد. تصنیف «وطن من» از کارهای مشترک بسطامی و مشکاتیان، جزو آثار شاخص و مشهور بسطامی به شمار میرود و در بیرون از مرزهای ایران هم درخشیده است.
آثار و فعالیتهای هنری بسطامی
با آشنایی با پرویز مشکاتیان، فصل جدیدی در فعالیت هنری ایرج آغاز شد و نخستین کنسرتها و آلبومهای او با آهنگسازی مشکاتیان اجرا و ضبط شد.
نخستین اجرای رسمی بسطامی، «کنسرت افشاری مرکب» با گروه عارف و آهنگسازی پرویز مشکاتیان، در زمستان ۱۳۶۸ بود که با استقبال بینظیری روبهرو شد. کمی بعد، آلبوم «افشاری مرکب» منتشر شد و در اختیار عموم مردم قرار گرفت. آلبوم بعدی، «افق مهر» (۱۳۶۹)، با آهنگسازی مشکاتیان، حاصل اجرا در کنگرهٔ بزرگداشت خواجوی کرمانی بود.
در سال ۱۳۷۱ دو آلبوم «مژدهٔ بهار»، مربوط به کنسرت ایرج و گروه عارف با سرپرستی و آهنگسازی مشکاتیان در اروپا و فستیوال جهانی روح زمین، و «بوی نوروز» با آهنگسازی حمید متبسم، علیاکبر شهنازی و علیاکبر شیدا و اجرای گروه دستان منتشر شدند. همچنین ایرج در همان سال کنسرت دیگری با گروه دستان داشت که تاکنون منتشر نشده است.
آلبوم «خانه بوی گل گرفت» به آهنگسازی حسین پرنیا و اجرای گروه همایون، ابتدا با نام «تحریر خیال» در سال ۱۳۷۲ منتشر شد و در سال ۱۳۸۷ با کیفیت بالاتر و با نام «خانه بوی گل گرفت» مجدداً انتشار یافت. این نام تازه، عنوان یک تصنیف محبوب و ارزشمند با صدای بسطامی در این آلبوم است.
آلبوم موفق «وطن من» با آهنگسازی مشکاتیان و اجرای گروه عارف در سال ۱۳۷۶ و آلبوم «سکوت» به آهنگسازی محمد میرنقیبی و کوروش متین و اجرای گروه نیستان در سال ۱۳۷۸ منتشر شدند.
آلبوم «رقص آشفته» به آهنگسازی حسین پرنیا و اجرای گروه همایون در سال ۱۳۸۱ منتشر و به بازار عرضه شد. تصنیف «گلپونهها» که مشهورترین اثر ایرج بسطامی است نیز در این آلبوم منتشر شده است.
زندگی شخصی ایرج بسطامی
بسطامی هرگز ازدواج نکرد. در اوج شهرت و فعالیت هنری او، یکی از برادرانش به نام «نصرتالله» را از دست داد. زمانی که ایرج برای یادگیری آواز در تهران بود، نصرتالله مخارج زندگی او را تأمین میکرد. بعد از درگذشت برادر، ایرج برای سرپرستی بازماندگان برادرش به بم بازگشت. در این مدت، او با تدریس آواز به علاقهمندان امرار معاش میکرد. طبق بعضی خاطرهها بسیاری از تهیهکنندهها و استدیوها در پرداخت حقوق او کوتاهی میکردند و بسطامی در آن دوران با همه استعدادی که داشت شرایط مالی چندان مناسبی نداشت.
بسطامی دلبستگی عمیقی به خانواده و زادگاهش داشت. او در گفتوگویی از زندگی در کنار مادر و بیماری او بهعنوان بزرگترین دغدغهٔ فکری خود یاد کرده بود. مطالعه و ورزش از سرگرمیهایش در اوقات فراغت بود و موسیقی بخش عمدهای از زندگی روزانهاش را به خود اختصاص میداد. بسطامی بازگشت به بم را نهتنها تصمیمی خانوادگی، بلکه ادای دینی به شهر و دیار خود میدانست. او در کنار تدریس آواز در بم و کرمان، برای پرورش استعدادهای جوان زادگاهش نیز اهمیت قائل بود و میگفت از هر کمکی که بتواند به آنان دریغ نخواهد کرد. علاقهٔ او به بم چنان بود که محمدرضا شجریان بعدها از دو عشق بزرگ زندگیاش، خاک بم و آواز، یاد کرد.
نگاه ایرج بسطامی به موسیقی
پاسخ صریح ایرج بسطامی به دو سوال کنایهآمیز در یک مصاحبۀ قدیمی برای درک نگاه شخصی بسطامی به هنر موسیقی قابل توجه است، آن دو پرسش و پاسخ را در ادامه بخوانید:
ـ به نظر عده کثیری از مردم موسیقی سنتی یک بیان تألم و اندوه خاصی دارد. نظر شما دراینباره چیست؟ این اندوه از کجا نشأت میگیرد؟
در موسیقی سنتی، ما مجهز به هفت دستگاه کامل هستیم که هر دستگاه خود زبانی است گویا برای بیان لحظات پیچیدۀ روحی، عاطفی و معنویِ یکی از عظمتهای خلقت، یعنی انسان و این کمال بیانصافی است که گفته میشود موسیقی سنتی تنها با غمزدگان است. ضمن این که چنین تعبیر نادرستی نسل جوان را به هراس از دورشدن از لحظههای شاد جوانی میاندازد. اگر استادی که این موسیقی را همراهی میکند و نوای دل انگیز و جوان آن را به گوش شنونده میرساند صاحب هفت اکتاو صدا باشد میتواند با استفاده از فنون هفتگانه، چنان شور و نشاطی را به پا کند که پیر و جوان را عطاروار از هفت شهر عشق گذر دهد.
ـ نظرتان در مورد موسیقی پاپ چیست؟ آیا این موسیقی و نتهای آن نقطۀ مقابل موسیقی سنتی نیست؟
خیر، هر کدام از این سبکها جایگاه خاص خود را دارد، شاید شما با این سئوال میخواهید به انزوای موسیقی سنتی برسید، که فکر می کنم دلیل آن این است که در حال حاضر به موقعیت موسیقی سنتی و هنرمندان صاحب این سبک در کشور ما توجه لازم و کافی نمیشود. موسیقی صدای خداست، این فرموده حکیم ابوعلی سینا را هم در موسیقی پاپ و هم در موسیقی سنتی میتوان لمس کرد و دلیل ندارد که جلوی رشد همدیگر را بگیرند. این دو سبک جداگانه می توانند با هم رشد کنند و به نقطه صعود برسند، اما با توجه به این که من یک ایرانیام و هنوز صدای لالایی مادرم را در رویا میشنوم، پس موسیقی سنتی ریشهای محکم و دیرپا در قلب و روحم دارد و آرامشبخشِ وجود و روان من است.
درگذشت
پس از بازگشت به بم، ایرج به همراه خانوادهٔ برادرش در خانهٔ کاهگلی پدرش زندگی میکردند. در سحرگاه روز جمعه، پنجم دیماه ۱۳۸۲، فاجعهٔ غمانگیز زمینلرزهٔ بم اتفاق افتاد که تعداد زیادی از هموطنانمان در اثر این حادثه جان خود را از دست دادند و داغ عظیمی بر دل مردم ایران شدند. ایرج نیز به همراه خانوادهٔ برادرش، بهجز یکی از برادرزادگانش، همگی در این حادثه جان باختند و بدینترتیب، خوانندهٔ «گلپونهها» برای همیشه خاموش شد.
انتشار خبر مرگ ناگهانی ایرج بسطامی بر اثر زمینلرزهٔ بم نیز موجب تأثر عموم مردم شد. بسطامی از زمرهٔ هنرمندانی است که پس از مرگ شهرت بیشتری پیدا کرد و قدرش را بیشتر دانستند. شخصیت محجوب و فروتن او که باعث دوری بسطامی از هیاهوی رسانهها میشد، باعث شد که در زمان حیات به جایگاه واقعی خود در موسیقی و آواز نرسد.
امروز عموم مردم ایران، حتی آنها که چندان اهل موسیقی نیستند، ایرج بسطامی را با نوای «من ماندهام تنهای تنها...» به خاطر میآورند، و موسیقیدوستان حرفهای با آوازها و تصنیفهای زیباتر، صدای قدرتمند و تحریرهای هنرمندانهاش.
آثار منتشرشده پس از درگذشت ایرج بسطامی
برخی آثار بسطامی پس از مرگ او در قالب آلبوم منتشر شدند. برخی از این آلبومها با سایر خوانندگان مشترک هستند.
«ظهور» (۱۳۸۳) با آهنگسازی اصغر محمدی و اجرای گروه اشراق، «خزان و آرزو» (۱۳۸۳)، اجرای آثاری از همایون خرم، پرویز یاحقی، جلیل شهناز و احمد عبادی، «کنسرت راستپنجگاه» (۱۳۸۳) با اجرای گروه عارف و آهنگسازی مشکاتیان، «بیکاروان کولی» (۱۳۸۳) به آهنگسازی کیوان ساکت و «حال آشفته» (۱۳۸۳) به آهنگسازی حسین پرنیا و اجرای گروه همایون (با صدای بسطامی و رضا رضایی پایور)، برخی از این آثار هستند.
آلبوم «موسم گل» شامل اجرای تصانیفی از عارف قزوینی، موسی معروفی و علیاکبر شیدا، توسط ارکستری به سرپرستی محمدرضا درویشی و نوازندگی پرویز مشکاتیان در سال ۱۳۸۵ منتشر شد.
علاوه بر این، مشکاتیان در سال ۱۳۸۵ برخی از ساختههای خودش با خوانندگان مختلف، از جمله ایرج بسطامی، را در آلبومهای «بیست سال با آثار مشکاتیان ۲ و ۳» منتشر کرد.
آلبوم «فسانه» با اجرای گروه وزیری و آهنگسازی کیوان ساکت در سال ۱۳۸۶ به بازار عرضه شد. آلبوم دیگر، «بداههخوانی و بداههنوازی» (۱۳۸۶)، مجموعهای از اجراهای برگزیدهٔ بسطامی در بین سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ در دو کنسرت خصوصی او است. کنسرت ایرج بسطامی و گروه همایون در کرج در سال ۱۳۷۸ که به کنسرت «گلپونهها» شهرت دارد نیز در آلبومی به نام «گلپونهها ۱» منتشر شد.
بنیاد فرهنگیـهنری ایرج بسطامی
پس از درگذشت بسطامی، خواهر و برادرش بنیاد فرهنگیـهنری ایرج بسطامی را تأسیس کردند. در مرامنامۀ این موسسه چنین اهدافی درج شده: «اعتلای فرهنگ و هنر ایران، تلاش در مسیر حذف تبعیضهای قومیتی، اقلیمی، نژادی و ... در مسیر فراگیری هنر ایرانزمین، فراهمآوری و توسعهٔ امکانات آموزشی، خصوصاً در مناطق محروم و شناسایی و معرفی هنرمندان بااستعداد به جامعهٔ هنری کشور».
ایرج بسطامی به روایتِ دیگران
بیشک ایرج بسطامی دارای صدایی منحصربهفرد در آواز ایرانی بود؛ خوانندهای که در اوج شهرت، به دلیل رنجها و مشکلات در زندگی شخصی، فعالیت خود را کاهش داد و در نهایت، در فاجعهای ملی چون زمینلرزهٔ بم خاموش شد.
در این قسمت، نظرات و روایتهای هنرمندان عرصهٔ موسیقی دربارهٔ شخصیت و هنر ایرج بسطامی را مرور میکنیم.
«شهرام ناظری» دربارهٔ بسطامی گفت:
«اگر بنا باشد از بهترینهای خوانندگان پس از انقلاب مثالی بیاورم، ایرج بسطامی را نام میبرم. او از ذوق ذاتی خاصی برخوردار بود و نقطهٔ امیدی در عرصهٔ آواز بعد از انقلاب محسوب میشد.»
«عبدالحسین مختاباد» میگوید:
«بسطامی تنها خوانندهٔ چپکوک زمان خود بود و جنس و طعم ویژهٔ صدایش در چهار دههٔ گذشته بیمانند بود.»
پرویز مشکاتیان که یکی از بهترین همکاریهای دوران حرفهایاش با ایرج بوده، دربارهاش میگوید:
«ایرج خیلی پتانسیل داشت. وقتی میگویم خیلی، واقعاً اعتقاد دارم، چون من در هیچ زمینهای اغراق نمیکنم. ایرج یک حنجرهٔ استثنایی بود... تنها افتخارم در زندگی این است که ترانهٔ وطن من با صدای ایرج، از طرف سازمان یونسکو سرود رسمی اعلام شد.»
«بهرام گودرزی» هم نخستین دیدار خود با بسطامی را اینگونه تعریف میکند:
«در سالهای خیلی دور در باغی در سمت کرج مهمان بودم و آنجا آواز میخواندم. کسی پیش من آمد و گفت خوانندهای اهل کرمان اینجاست و میخواهد اگر شما اجازه بدهید بیاید و دقایقی آواز بخواند. ویولننواز گروه ما از این خوانندهٔ کرمانی پرسید که چه میخوانید و از کجا بنوازم؟ خوانندهٔ جوان به او گفت از هر جا دلت میخواهد بنواز. آقای محسنی نواختن را از جایی شروع کرد که شاید جای صدای قمرالملوک وزیری بود. در کمال تعجب دیدم که درآمد را خواند، زابل را خواند، مویه را هم خواند. به «مخالف» که رسید، پیش خودم گفتم دیگر اینجا را نمیتواند در اوج بخواند و «مخالف» را حتماً بم میخواند. اما «مخالف سهگاه» و بعد «مغلوب» را هم خواند. من و همهٔ موزیسینهای حاضر در آن مجلس انگشتبهدهان شده بودیم. آوازش که تمام شد، او را بوسیدم و میکروفن را گرفتم و گفتم: تا زمانی که ایشان اینجا هست، من دیگر آواز نمیخوانم. این جوان ایرج بسطامی بود. به او گفتم: تو با این صدای بسیار خوب، چرا آواز نمیخوانی، چرا فعالیت جدی نداری؟ گفت: «آقا» (شجریان) اجازه نمیده.!»
محمدرضا شجریان دربارهٔ بسطامی میگوید:
«ایرج بسطامی شش سال شاگرد من بود. تا میانهٔ دورهٔ عالی هم با من کار کرد. آیندهٔ خوبی برایش پیشبینی میکردم. گلی بود که خیلی زود پرپر شد.»
غلامرضا رضایی، میگوید:
«ایرج بسطامی در گذر عمر کوتاه خویش خوش درخشید. از کار در کنار جناب پرویز مشکاتیان تا نغمههای ماندگاری چون گلپونهها (ساختهٔ جناب حسین پرنیا) که بر زبان و دهان همگان جاریست. دل صاف و روح بیقرار بسطامی در آوازخوانی او مشهود بود و این باعث دوستداشتهشدنش توسط مردم است... احوالات بیقرارش ثبات از جان و دلش ربوده بود و با عشق آتشینی که به آواز داشت، رها میرفت و میرسید! حالش در غالب مراودات عام به ظاهر نمیگنجید و در نهایت، تقدیر کائنات سفرش را به تعجیل انداخت و بار سفر بست. صدای بسطامی خاص بود و هرگاه دربارهٔ صدای او با استادم محمدرضا شجریان به گفتوگو بودیم، همیشه در کنار دانش و تدبیر معلمی، به تأیید خاصبودن صدایش صحبت بود.»
«هوشنگ جاوید» ـ پژوهشگر ـ صدای ایرج بسطامی را آنقدر خاص میداند که دربارهاش میگوید:
«یقیناً ما به این زودی چهرهای مثل بسطامی را نخواهیم داشت و کاش این گوهر در زمان خودش بیشتر درک میشد و حال چه فایده دارد که ما در رثای او سخنها بسراییم و از خوبیهای او بگوییم. ایرج بسطامی بسیار متواضع و مردمدار و درویشمسلک و خاکی بود و از یک اهلیت خاص برخوردار بود و کمتر کسی در این عصر مثل بسطامی است که این ویژگی را داشته باشد.» این پژوهشگر از محصور بودن هنر بسطامی در زمان هنرمند چنین یاد میکند: «در گذشته رابطهٔ استاد و شاگردی یا مرید و مرادی بسیار مرسوم بوده و بر اساس همین روش اشتباه، برخی از استادان به شاگردان خود میدان نمیدادند و این باعث میشد که عمر هنری شاگردان تمام شود. متأسفانه برای زندهیاد بسطامی هم چنین اتفاقی رقم خورد و شاید اگر زمینلرزهٔ بم نبود، اسم بسطامی هم الان نبود.»
«ایرج خواجهامیری»، خوانندهٔ محبوب ایرج بسطامی، هم از صدای بسطامی اینگونه تعریف میکند:
«صدایش خاص و تکرارنشدنی است. گامهایی که میخواند را کمتر کسی میتوانست بخواند، ولی خشم طبیعت آن را از ما گرفت.»